Dấu hiệu ADHD ở trẻ 3–6 tuổi: Nhận biết sớm và hướng can thiệp phù hợp

Ở độ tuổi 3–6, trẻ đang phát triển nhanh về vận động, ngôn ngữ, cảm xúc và khả năng tự kiểm soát. Vì vậy, không phải trẻ hiếu động hay khó tập trung đều mắc ADHD. Điều quan trọng là cha mẹ cần quan sát mức độ, tần suất, thời gian kéo dài và ảnh hưởng của những biểu hiện này đến sinh hoạt hằng ngày.

Bài viết dưới đây giúp cha mẹ hiểu rõ hơn về ADHD ở trẻ mầm non, nhận biết những dấu hiệu cần lưu ý và tham khảo các hướng hỗ trợ phù hợp theo khuyến nghị chuyên môn.

ADHD ở trẻ nhỏ là gì?

ADHD là viết tắt của Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder, tiếng Việt thường gọi là rối loạn tăng động giảm chú ý.

Đây là một rối loạn phát triển thần kinh có thể ảnh hưởng đến khả năng chú ý, kiểm soát hành vi và điều chỉnh mức độ hoạt động của trẻ.

ADHD thường được mô tả qua ba nhóm biểu hiện chính:

• Giảm chú ý: Trẻ khó duy trì sự tập trung, dễ bị phân tán, thường bỏ dở hoạt động.
• Tăng động: Trẻ vận động quá mức so với tình huống, khó ngồi yên hoặc thường xuyên di chuyển.
• Bốc đồng: Trẻ có xu hướng hành động ngay mà chưa kịp chờ đợi, suy nghĩ hoặc kiểm soát phản ứng.

Một trẻ có ADHD có thể biểu hiện chủ yếu ở nhóm giảm chú ý, nhóm tăng động – bốc đồng hoặc kết hợp cả hai nhóm.

ADHD không đơn thuần là trẻ nghịch ngợm, thiếu kỷ luật hay do cha mẹ chưa biết cách dạy con. Đây là vấn đề phát triển cần được đánh giá một cách toàn diện.

Những dấu hiệu ADHD ở trẻ 3–6 tuổi

Ở tuổi mầm non, một số biểu hiện tăng động, bốc đồng và thiếu tập trung có thể xuất hiện trong quá trình phát triển bình thường. Cha mẹ nên chú ý khi các biểu hiện diễn ra thường xuyên, kéo dài, rõ rệt hơn so với trẻ cùng độ tuổi và gây ảnh hưởng đến cuộc sống của trẻ.

Dấu hiệu giảm chú ý

Trẻ có thể có những biểu hiện như:

• Khó duy trì sự tập trung khi chơi hoặc tham gia hoạt động.
• Dễ bị thu hút bởi âm thanh, đồ vật hoặc hoạt động xung quanh.
• Thường xuyên chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác.
• Khó hoàn thành một hoạt động phù hợp với độ tuổi.
• Có vẻ không chú ý khi người lớn gọi hoặc hướng dẫn, dù không có vấn đề về nghe.
• Thường xuyên quên hoặc bỏ sót các bước trong hoạt động quen thuộc.

Ví dụ: Khi cha mẹ cùng con xếp hình, trẻ có thể bắt đầu rất hào hứng nhưng nhanh chóng bỏ đi khi nghe tiếng động hoặc nhìn thấy một món đồ chơi khác.

Cha mẹ cần phân biệt biểu hiện này với việc trẻ chưa hiểu hướng dẫn, chưa có đủ vốn ngôn ngữ hoặc hoạt động được giao quá khó so với khả năng hiện tại.

Dấu hiệu tăng động

Một số biểu hiện thường được ghi nhận:

• Thường xuyên chạy nhảy, leo trèo trong những tình huống không phù hợp.
• Khó ngồi yên khi ăn, nghe kể chuyện hoặc tham gia hoạt động nhóm.
• Liên tục cựa quậy, di chuyển tay chân.
• Có vẻ luôn trong trạng thái hoạt động.
• Khó tham gia các hoạt động cần sự yên tĩnh trong khoảng thời gian phù hợp với độ tuổi.
• Nói nhiều hoặc liên tục chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác.

Ví dụ: Trong giờ ăn, trẻ thường xuyên rời khỏi ghế, chạy quanh phòng và rất khó quay lại bàn dù đã được nhắc nhở.

Điều cần quan sát không phải chỉ là trẻ có chạy nhảy hay không, mà là trẻ có thể điều chỉnh hành vi theo tình huống và mức độ hỗ trợ của người lớn hay không.

Dấu hiệu bốc đồng

Trẻ có thể:

• Khó chờ đến lượt khi chơi cùng bạn.
• Thường xuyên chen ngang vào hoạt động của người khác.
• Nhanh chóng hành động khi chưa nghe hết hướng dẫn.
• Khó kiểm soát phản ứng khi không được đáp ứng mong muốn.
• Dễ lao vào tình huống nguy hiểm mà chưa nhận biết đầy đủ hậu quả.

Ví dụ: Khi chơi trò chuyền bóng, trẻ có thể liên tục lấy bóng trước lượt của mình, khó chờ đến khi cô giáo gọi tên.

Ở trẻ nhỏ, khả năng chờ đợi và kiểm soát cảm xúc vẫn đang hình thành. Vì vậy, cha mẹ cần đánh giá biểu hiện dựa trên mức độ phát triển và sự ảnh hưởng thực tế, không nên kết luận chỉ từ một vài tình huống riêng lẻ.

Trẻ hiếu động bình thường và trẻ có ADHD khác nhau như thế nào?

Đây là vấn đề khiến nhiều phụ huynh băn khoăn.

Trẻ 3–6 tuổi thường có nhu cầu vận động cao, tò mò và thích khám phá. Một số trẻ có thể khó tập trung trong hoạt động không hấp dẫn nhưng vẫn chú ý tốt khi chơi trò yêu thích.

Điểm khác biệt cần quan tâm là mức độ dai dẳng, tính không phù hợp với giai đoạn phát triển và ảnh hưởng đến khả năng tham gia các hoạt động thường ngày.

Tiêu chí quan sát	Hiếu động theo phát triển	Biểu hiện gợi ý cần đánh giá ADHD
Vận động	Thích chạy nhảy nhưng có thể điều chỉnh trong nhiều tình huống	Khó kiểm soát vận động ngay cả khi tình huống cần sự yên tĩnh
Chú ý	Có thể tập trung khi hoạt động hấp dẫn	Khó duy trì chú ý trong nhiều hoạt động phù hợp với độ tuổi
Chờ đợi	Có thể chờ khi được hướng dẫn và hỗ trợ	Khó chờ đợi thường xuyên, gây ảnh hưởng đến hoạt động
Hành vi	Có thể thay đổi khi được nhắc nhở	Các biểu hiện lặp lại, khó điều chỉnh và ảnh hưởng rõ rệt
Môi trường	Có thể chỉ xuất hiện trong một số tình huống	Có thể xuất hiện ở nhiều môi trường, chẳng hạn ở nhà và trường học

Bảng trên chỉ có giá trị tham khảo, không phải công cụ chẩn đoán.

Để đánh giá ADHD, chuyên gia cần xem xét tổng thể biểu hiện, mức độ phát triển, thời gian kéo dài, ảnh hưởng chức năng và thông tin từ nhiều người chăm sóc trẻ.

Khi nào cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá?

Theo tiêu chuẩn DSM-5-TR, việc đánh giá ADHD ở trẻ em cần xem xét các nhóm triệu chứng, thời gian xuất hiện và mức độ ảnh hưởng đến chức năng.

Một số điểm quan trọng gồm:

• Các triệu chứng kéo dài ít nhất 6 tháng.
• Có nhiều biểu hiện không phù hợp với mức độ phát triển của trẻ.
• Một số triệu chứng xuất hiện trước 12 tuổi.
• Biểu hiện xuất hiện ở từ hai môi trường trở lên, chẳng hạn gia đình và trường học.
• Có bằng chứng cho thấy triệu chứng ảnh hưởng đến hoạt động xã hội, học tập hoặc sinh hoạt.
• Cần xem xét liệu các biểu hiện có được giải thích tốt hơn bởi vấn đề phát triển hoặc tình trạng khác hay không.

Đối với trẻ từ 3–6 tuổi, cần đặc biệt thận trọng khi diễn giải hành vi. Hướng dẫn của Hiệp hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) tập trung vào nhóm trẻ từ 4 tuổi trở lên khi đề cập đến quy trình chẩn đoán và điều trị ADHD. Với trẻ dưới 4 tuổi, bằng chứng để khuyến nghị chẩn đoán và điều trị ADHD còn hạn chế.

Điều này không có nghĩa là cha mẹ phải chờ đến khi trẻ đủ 4 tuổi mới tìm kiếm hỗ trợ. Nếu trẻ có khó khăn rõ rệt về giao tiếp, vận động, chú ý, hành vi hoặc tương tác xã hội, cha mẹ có thể đưa trẻ đi đánh giá phát triển sớm.

Những vấn đề khác có thể giống biểu hiện ADHD

Không phải trẻ khó tập trung, thường xuyên chạy nhảy hoặc khó kiểm soát hành vi đều có ADHD.

Một số tình trạng khác có thể tạo ra biểu hiện tương tự, chẳng hạn:

• Khó khăn về ngôn ngữ: Trẻ không hiểu yêu cầu hoặc chưa thể diễn đạt nhu cầu nên dễ bỏ dở hoạt động.
• Rối loạn phổ tự kỷ (ASD): Trẻ có thể gặp khó khăn về giao tiếp xã hội, tương tác và có những hành vi lặp lại hoặc sở thích hạn hẹp.
• Khó khăn về giấc ngủ: Trẻ ngủ không đủ hoặc có vấn đề về hô hấp khi ngủ có thể gặp khó khăn về chú ý và điều chỉnh hành vi.
• Lo âu hoặc căng thẳng: Có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung, cảm xúc và hành vi.
• Khó khăn về nghe, nhìn hoặc các vấn đề sức khỏe khác.

ADHD cũng có thể đồng thời xuất hiện với các khó khăn phát triển khác. Vì vậy, đánh giá cần xem xét toàn diện thay vì chỉ tập trung vào một nhóm biểu hiện.

Các phương pháp hỗ trợ và can thiệp ADHD ở trẻ mầm non

Mục tiêu hỗ trợ trẻ không phải là khiến trẻ trở nên hoàn toàn yên lặng hoặc ngồi im trong mọi tình huống.

Điều quan trọng là giúp trẻ phát triển khả năng điều chỉnh hành vi, giao tiếp nhu cầu, tham gia hoạt động, tăng tính an toàn và từng bước hình thành kỹ năng phù hợp với độ tuổi.

Huấn luyện cha mẹ về quản lý hành vi

Huấn luyện cha mẹ về quản lý hành vi (Parent Training in Behavior Management – PTBM/BPT) là một trong những hướng can thiệp được khuyến nghị cho trẻ nhỏ có ADHD.

Thông qua chương trình hướng dẫn có cấu trúc, cha mẹ được thực hành cách:

• Đưa ra yêu cầu ngắn gọn, rõ ràng.
• Khen ngợi cụ thể khi trẻ thực hiện hành vi phù hợp.
• Thiết lập quy tắc sinh hoạt nhất quán.
• Chia hoạt động lớn thành các bước nhỏ.
• Sử dụng củng cố tích cực để khuyến khích hành vi mong muốn.
• Phản hồi bình tĩnh và nhất quán khi trẻ có hành vi chưa phù hợp.

Mục tiêu là giúp cha mẹ hiểu cách điều chỉnh môi trường và tương tác để hỗ trợ trẻ tốt hơn, thay vì chỉ nhắc nhở hoặc trách phạt.

Hỗ trợ hành vi trong môi trường mầm non

Giáo viên có thể áp dụng một số điều chỉnh:

• Sắp xếp chỗ ngồi hạn chế yếu tố gây xao nhãng.
• Sử dụng lịch trình trực quan bằng hình ảnh.
• Chia nhiệm vụ thành các bước ngắn.
• Kết hợp vận động có chủ đích giữa các hoạt động.
• Hướng dẫn trẻ chờ lượt bằng trò chơi.
• Khen ngợi ngay khi trẻ thực hiện hành vi phù hợp.
• Trao đổi thường xuyên với gia đình về tiến trình của trẻ.

Những điều chỉnh này nên được cá nhân hóa theo khả năng, nhu cầu và khó khăn thực tế của từng trẻ.

Hoạt động hỗ trợ trẻ tại nhà

Cha mẹ có thể lồng ghép các hoạt động đơn giản vào sinh hoạt hằng ngày.

Hoạt động 1: Chơi theo lượt

• Chuẩn bị bóng hoặc đồ chơi có thể chuyền qua lại.
• Người lớn làm mẫu: “Đến lượt mẹ”.
• Chuyền bóng cho trẻ và nói: “Đến lượt con”.
• Tăng dần thời gian chờ khi trẻ đã quen.
• Khen ngợi khi trẻ biết chờ và thực hiện đúng lượt.

Mục tiêu: Hỗ trợ kỹ năng chờ đợi, chú ý và tương tác qua lại.

Hoạt động 2: Làm theo hướng dẫn ngắn

• Bắt đầu bằng yêu cầu một bước: “Con lấy bóng”.
• Khi trẻ thực hiện ổn định, tăng lên yêu cầu hai bước phù hợp: “Con lấy bóng rồi bỏ vào rổ”.
• Kết hợp lời nói với cử chỉ hoặc hình ảnh khi cần.
• Khen ngợi nỗ lực của trẻ.

Mục tiêu: Hỗ trợ khả năng nghe hiểu, chú ý và hoàn thành nhiệm vụ.

Hoạt động 3: Chơi vận động có luật

• Tạo một trò chơi đơn giản như “Đèn xanh – đèn đỏ”.
• Khi người lớn nói “đèn xanh”, trẻ được di chuyển.
• Khi nghe “đèn đỏ”, trẻ dừng lại.
• Ban đầu sử dụng thời gian chơi ngắn, sau đó tăng dần độ khó.

Mục tiêu: Tạo cơ hội thực hành nghe tín hiệu, dừng hành động và điều chỉnh vận động.

Các hoạt động trên chỉ là gợi ý hỗ trợ tại nhà, không thay thế chương trình can thiệp cá nhân hóa hoặc đánh giá chuyên môn.

Có nên sử dụng thuốc cho trẻ ADHD?

Việc sử dụng thuốc cần do bác sĩ có chuyên môn đánh giá và chỉ định.

Theo hướng dẫn AAP, đối với trẻ từ 4 đến dưới 6 tuổi, can thiệp hành vi và huấn luyện cha mẹ là lựa chọn ưu tiên. Bác sĩ có thể cân nhắc methylphenidate trong một số trường hợp khi các biện pháp hành vi chưa đủ hiệu quả và trẻ vẫn có khó khăn chức năng ở mức độ vừa đến nặng.

Đối với trẻ dưới 4 tuổi, bằng chứng về chẩn đoán và điều trị ADHD còn hạn chế. Cha mẹ không tự ý sử dụng thuốc hoặc thực phẩm bổ sung để điều trị ADHD cho trẻ.

Cha mẹ có thể bắt đầu hỗ trợ trẻ từ hôm nay như thế nào?

Thay vì cố gắng thay đổi nhiều hành vi cùng lúc, cha mẹ nên bắt đầu từ những mục tiêu nhỏ, dễ quan sát. Có thể áp dụng bảng theo dõi sau:

Nội dung quan sát	Câu hỏi gợi ý
Chú ý	Trẻ có thể tham gia một hoạt động phù hợp với độ tuổi trong khoảng thời gian nào?
Vận động	Trẻ có thể dừng hoặc chuyển hoạt động khi được hướng dẫn không?
Chờ đợi	Trẻ có thể chờ đến lượt trong trò chơi đơn giản không?
Giao tiếp	Trẻ có thể diễn đạt nhu cầu bằng lời nói, cử chỉ hoặc hình ảnh không?
Tương tác	Trẻ có tham gia hoạt động qua lại với người lớn hoặc bạn bè không?
Sinh hoạt	Những khó khăn nào ảnh hưởng nhiều nhất đến ăn, ngủ, chơi và học?

Cha mẹ nên ghi lại tình huống cụ thể, tần suất và mức độ hỗ trợ cần thiết. Nếu có thể, hãy trao đổi với giáo viên để so sánh biểu hiện của trẻ ở nhà và trường học.

Thông tin này sẽ hữu ích khi trẻ được chuyên gia đánh giá.

AutismBS đồng hành cùng cha mẹ trong hành trình hỗ trợ trẻ

Mỗi trẻ có tốc độ phát triển, điểm mạnh và nhu cầu hỗ trợ khác nhau. Vì vậy, việc đồng hành cùng trẻ cần bắt đầu từ hiểu đúng đặc điểm phát triển, xác định khó khăn ưu tiên và xây dựng mục tiêu phù hợp.

Trong quá trình hỗ trợ, cha mẹ có thể tập trung vào những nội dung thiết thực:

• Tăng cơ hội giao tiếp và thể hiện nhu cầu.
• Hình thành thói quen sinh hoạt có cấu trúc.
• Hỗ trợ trẻ tham gia hoạt động và tương tác.
• Từng bước rèn kỹ năng chờ đợi, làm theo hướng dẫn và điều chỉnh hành vi.
• Theo dõi tiến trình để điều chỉnh cách hỗ trợ.

AutismBS định hướng đồng hành cùng gia đình bằng những kiến thức khoa học, chiến lược thực hành gần gũi và sự phối hợp với chuyên gia khi cần thiết.

Mục tiêu không phải là so sánh trẻ với người khác, mà là giúp trẻ phát triển những kỹ năng cần thiết để tham gia cuộc sống hằng ngày tốt hơn.

Câu hỏi thường gặp về ADHD ở trẻ 3–6 tuổi

Trẻ 3 tuổi hiếu động có phải mắc ADHD không?

Không. Hiếu động có thể là đặc điểm phát triển bình thường ở trẻ nhỏ. Cần đánh giá thêm mức độ, thời gian kéo dài, tính không phù hợp với độ tuổi và ảnh hưởng đến sinh hoạt. Ở trẻ dưới 4 tuổi, việc xác định ADHD cần đặc biệt thận trọng.

Trẻ ADHD có thể tập trung khi chơi đồ chơi yêu thích không?

Có thể. Khả năng tập trung của trẻ có thể thay đổi tùy hoạt động và bối cảnh. Việc trẻ tập trung khi chơi một trò yêu thích không đủ để loại trừ ADHD.

ADHD có giống tự kỷ không?

Không. ADHD và rối loạn phổ tự kỷ là hai tình trạng phát triển thần kinh khác nhau, có tiêu chí đánh giá riêng. Một trẻ cũng có thể đồng thời có cả hai tình trạng.

Cha mẹ có thể tự điều trị ADHD cho trẻ tại nhà không?

Cha mẹ có thể áp dụng các chiến lược hỗ trợ hành vi và sinh hoạt tại nhà, nhưng không nên tự chẩn đoán hoặc tự sử dụng thuốc. Chương trình hỗ trợ nên được xây dựng dựa trên đánh giá và hướng dẫn phù hợp.

Can thiệp ADHD ở trẻ mầm non có cần dùng thuốc không?

Không phải mọi trẻ đều cần dùng thuốc. Với trẻ nhỏ, huấn luyện cha mẹ và can thiệp hành vi là hướng ưu tiên. Việc sử dụng thuốc chỉ được cân nhắc bởi bác sĩ trong những trường hợp phù hợp.

Kết luận

ADHD ở trẻ 3–6 tuổi cần được nhìn nhận một cách khoa học và thận trọng. Không phải mọi biểu hiện hiếu động, thiếu tập trung hay bốc đồng đều là dấu hiệu của rối loạn tăng động giảm chú ý.

Điều quan trọng là cha mẹ quan sát trẻ trong nhiều tình huống, ghi nhận những khó khăn kéo dài và tìm kiếm đánh giá chuyên môn khi cần thiết.

Khi được hiểu đúng và hỗ trợ phù hợp, trẻ có thêm cơ hội phát triển kỹ năng chú ý, giao tiếp, điều chỉnh hành vi và tham gia các hoạt động hằng ngày.

AutismBS đồng hành cùng cha mẹ trên hành trình hiểu con, hỗ trợ con và tôn trọng sự khác biệt trong phát triển của mỗi trẻ.

Tìm hiểu thêm: Can thiệp 1-1 giá bao nhiêu? Chi phí tại AutismBS và những điều cha mẹ cần biết

---

Tài liệu tham khảo chuyên môn

1. Wolraich ML, et al. (2019). Clinical Practice Guideline for the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of ADHD in Children and Adolescents. Pediatrics, 144(4). DOI: https://doi.org/10.1542/peds.2019-2528
2. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87). https://www.nice.org.uk/guidance/ng87
3. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Diagnosing ADHD. https://www.cdc.gov/adhd/diagnosis/
4. Rimestad ML, et al. (2016). Short- and Long-Term Effects of Parent Training for Preschool Children With or at Risk of ADHD: A Systematic Review and Meta-Analysis. DOI: https://doi.org/10.1177/1087054716648775
5. Bufferd SJ, et al. (2014). Attention-deficit/hyperactivity disorder in preschool children: clinical presentation and predictors of diagnosis. Pediatrics, 133(4):659–667. DOI: https://doi.org/10.1542/peds.2013-3433