Vì sao trẻ khó kiểm soát hành vi thường gặp khó khăn khi vào lớp học?

Nhiều phụ huynh từng băn khoăn:

“Ở nhà con vẫn chơi, vẫn nói, nhưng cứ đến lớp là con không ngồi yên, bùng nổ, không hợp tác với cô.”

Từ góc nhìn của giáo dục đặc biệt, đặc biệt với trẻ có rối loạn tăng động giảm chú ý, trẻ tự kỷ và trẻ rối loạn phổ tự kỷ, khó kiểm soát hành vi không phải là “tính xấu” – mà là dấu hiệu cho thấy hệ thần kinh của trẻ đang gặp khó khăn trong việc thích nghi với môi trường lớp học.

Lớp học: môi trường đòi hỏi nhiều kỹ năng hơn chúng ta nghĩ

Lớp học không chỉ đơn thuần là nơi học chữ. Đó là một môi trường có cấu trúc cao, đòi hỏi trẻ phải đồng thời thực hiện nhiều kỹ năng nền tảng như:

• Ngồi yên và duy trì chú ý trong một khoảng thời gian
• Làm theo hướng dẫn chung, không phải theo ý thích cá nhân
• Chờ đợi đến lượt mình
• Kiểm soát cảm xúc và hành vi trước nhiều kích thích cùng lúc

Với nhiều trẻ, đặc biệt là trẻ khó kiểm soát hành vi, đây là thách thức lớn đối với não bộ, chứ không phải là sự chống đối có chủ ý.

1. Khả năng tự điều chỉnh của trẻ chưa phát triển đủ

Tự điều chỉnh hành vi và cảm xúc là nền tảng cốt lõi giúp trẻ học tập trong lớp. Tuy nhiên, ở trẻ có rối loạn tăng động giảm chú ý hoặc trẻ tự kỷ, khả năng này thường:

• Phát triển chậm hơn so với độ tuổi
• Dễ quá tải khi có nhiều yêu cầu cùng lúc
• Khó dừng hành vi theo yêu cầu của người khác

Khi bước vào lớp học, trẻ phải ngồi yên, tuân thủ quy tắc, chờ đợi và kiềm chế phản ứng – những yêu cầu vượt quá khả năng tự điều chỉnh hiện tại, dẫn đến các hành vi như:

• Bỏ chỗ ngồi
• La hét, phản kháng
• Từ chối hợp tác

👉 Đây không phải là hành vi “cố tình”, mà là phản ứng của não bộ khi bị quá tải.

2. Khó kiểm soát hành vi thường đi kèm khó khăn về chú ý

Trong lớp học, trẻ cần:

• Tập trung vào lời cô giáo giữa nhiều âm thanh
• Duy trì chú ý với nhiệm vụ không do mình lựa chọn
• Chuyển đổi chú ý linh hoạt giữa các hoạt động

Với trẻ tăng động giảm chú ý, những yêu cầu này đặc biệt khó. Khi không theo kịp, trẻ dễ:

• Bỏ dở nhiệm vụ
• Phản ứng bằng hành vi thay vì lời nói
• Bị gắn nhãn “khó dạy”, “không ngoan”

Trong khi thực chất, trẻ đang thiếu kỹ năng chú ý chứ không thiếu sự cố gắng.

3. Hành vi là “ngôn ngữ thay thế” khi trẻ chưa biết cách diễn đạt

Ở nhiều trẻ tự kỷ và trẻ rối loạn phổ tự kỷ, hành vi chính là cách trẻ giao tiếp khi:

• Chưa biết diễn đạt nhu cầu bằng lời
• Không hiểu rõ yêu cầu của người lớn
• Cảm thấy không an toàn trong môi trường mới

Trong lớp học, khi không thể nói “con không hiểu” hay “con cần nghỉ”, trẻ có thể:

• Ném đồ
• Khóc, la hét
• Bỏ chạy khỏi lớp

👉 Nếu chỉ xử lý hành vi bên ngoài mà không xây dựng kỹ năng giao tiếp và cảm xúc, khó khăn sẽ lặp lại liên tục.

4. Lớp học có thể quá nhiều kích thích với trẻ nhạy cảm giác quan

Lớp học thường có:

• Âm thanh ồn ào
• Ánh sáng mạnh
• Nhiều bạn di chuyển, thay đổi liên tục

Với trẻ có nhạy cảm giác quan, não bộ phải làm việc quá tải để xử lý lượng kích thích này. Khi không chịu nổi, hành vi bùng nổ xuất hiện như một cách tự bảo vệ và thoát khỏi áp lực.

5. Trẻ chưa được chuẩn bị nền tảng trước khi đi học

Không ít trẻ được đưa vào lớp khi:

• Chưa có nền tảng chú ý và tương tác
• Chưa quen làm việc theo cấu trúc
• Chưa được tập các kỹ năng tiền học đường cơ bản

Khi đó, lớp học trở thành nguồn căng thẳng thay vì môi trường học tập. Đây là lý do can thiệp sớm và chuẩn bị nền tảng phù hợp đóng vai trò vô cùng quan trọng.

Can thiệp sớm giúp trẻ sẵn sàng vào lớp học như thế nào?

Can thiệp sớm không nhằm “ép trẻ ngoan hơn”, mà tập trung giúp trẻ:

• Phát triển khả năng tự điều chỉnh
• Tăng chú ý và tuân thủ theo từng bước nhỏ
• Học cách giao tiếp nhu cầu thay vì dùng hành vi
• Thích nghi dần với môi trường có cấu trúc

Với trẻ rối loạn tăng động giảm chú ý, can thiệp sớm giúp não bộ học cách kiểm soát xung động.

Với trẻ tự kỷ, can thiệp sớm giúp tăng khả năng hiểu, tương tác và cảm thấy an toàn trong môi trường học tập.

Can thiệp 1-1 là gì và vì sao phù hợp với trẻ khó kiểm soát hành vi?

Can thiệp 1-1 là gì?

Đây là hình thức can thiệp cá nhân hóa, trong đó 1 giáo viên làm việc trực tiếp với 1 trẻ, giúp:

• Theo sát đúng giai đoạn phát triển của não bộ
• Điều chỉnh hoạt động linh hoạt theo phản ứng của trẻ
• Giảm áp lực kích thích, tăng cảm giác an toàn

Với trẻ khó kiểm soát hành vi, can thiệp 1-1 tạo nền tảng vững chắc trước khi trẻ bước vào môi trường lớp học đông người.

Góc nhìn từ Hệ thống giáo dục đặc biệt AutismBS

Tại Hệ thống giáo dục đặc biệt AutismBS, việc hỗ trợ trẻ khó kiểm soát hành vi luôn được tiếp cận từ gốc rễ phát triển, không chỉ xử lý hành vi bên ngoài.

AutismBS tập trung:

• Đánh giá nguyên nhân hành vi (chú ý, cảm xúc, giao tiếp, giác quan)
• Xây dựng kế hoạch can thiệp cá nhân hóa
• Chuẩn bị kỹ năng tiền học đường trước khi trẻ vào lớp
• Đồng hành chặt chẽ cùng gia đình để tạo sự nhất quán

Mục tiêu của AutismBS không phải là “đưa trẻ vào lớp càng sớm càng tốt”, mà là đưa trẻ vào lớp khi con thực sự sẵn sàng.

Cha mẹ có thể làm gì để hỗ trợ con trước giai đoạn đi học?

Cha mẹ có thể:

• Quan sát hành vi của con trong môi trường đông người
• Tránh trách phạt khi con bùng nổ
• Trao đổi sớm với chuyên gia giáo dục đặc biệt
• Chuẩn bị cho con kỹ năng chú ý, giao tiếp và cảm xúc trước khi vào lớp

Sự chuẩn bị đúng giúp lớp học trở thành cơ hội phát triển, không phải áp lực đối với trẻ.

Kết luận

Trẻ khó kiểm soát hành vi thường gặp khó khăn khi vào lớp học vì môi trường này đòi hỏi những kỹ năng mà nhiều trẻ rối loạn tăng động giảm chú ý, trẻ tự kỷ và trẻ rối loạn phổ tự kỷ chưa kịp phát triển đầy đủ.

Khi hành vi được nhìn nhận đúng bản chất, khi trẻ được can thiệp sớm và chuẩn bị nền tảng phù hợp, lớp học sẽ không còn là “thử thách quá sức”, mà trở thành môi trường giúp trẻ học tập, hòa nhập và phát triển theo đúng khả năng của mình – đúng với triết lý giáo dục mà Hệ thống giáo dục đặc biệt AutismBS luôn theo đuổi.

Tham khảo thêm: Não bộ trẻ trong giai đoạn can thiệp sớm – Góc nhìn từ trung tâm can thiệp uy tín AutismBS

Nếu cha mẹ đang tìm một tài liệu thực hành dễ áp dụng tại nhà, bộ sách “10 Tuần Cùng Con Bứt Phá Ngôn Ngữ” sẽ là người bạn đồng hành phù hợp. Cha mẹ có thể tham khảo các link báo dưới đây: 

• Báo phụ nữ Việt Nam: Cha mẹ - nhà trị liệu đầu tiên và quan trọng nhất của trẻ tự kỷ
• Báo lao động trẻ: Cẩm nang giúp cha mẹ trở thành nhà trị liệu đầu tiên của trẻ tự kỷ 
• Báo giáo dục và thời đại: Lộ trình đồng hành với trẻ tự kỷ chậm nói tại nhà