Trẻ có bị tự kỷ không? Dấu hiệu nhận biết và cách đánh giá phát triển trẻ 0 - 6 tuổi

Đây là một câu hỏi quan trọng, nhưng không thể trả lời chính xác chỉ dựa trên một vài biểu hiện hoặc một bảng hỏi trên mạng. Mỗi trẻ có tốc độ phát triển và cách thể hiện nhu cầu riêng. Một số dấu hiệu có thể gợi ý trẻ cần được đánh giá thêm, nhưng cũng có thể xuất hiện trong những tình trạng phát triển khác.

Vậy làm thế nào để nhận biết các dấu hiệu cần quan tâm? Đánh giá phát triển trẻ có vai trò gì? Khi nào cha mẹ nên đưa con đi khám hoặc tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn? Bài viết dưới đây giúp phụ huynh hiểu rõ hơn về tự kỷ ở trẻ nhỏ, phân biệt sàng lọc với chẩn đoán và chủ động lựa chọn bước tiếp theo phù hợp.

Tự kỷ là gì?

Rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder – ASD) là một tình trạng phát triển thần kinh có đặc điểm liên quan đến giao tiếp, tương tác xã hội và các kiểu hành vi, sở thích hoặc hoạt động hạn chế, lặp lại.

Từ “phổ” nhấn mạnh rằng trẻ tự kỷ không có biểu hiện giống nhau. Có trẻ sử dụng ngôn ngữ khá thành thạo nhưng gặp khó khăn trong giao tiếp xã hội; có trẻ cần nhiều hỗ trợ để thể hiện nhu cầu, hiểu lời nói hoặc tham gia các hoạt động hằng ngày.

Theo các tiêu chuẩn chẩn đoán hiện hành, việc xác định tự kỷ cần xem xét hai nhóm đặc điểm chính:

• Khác biệt trong giao tiếp và tương tác xã hội: Có thể biểu hiện ở sự đáp ứng qua lại với người khác, cách sử dụng cử chỉ và nét mặt trong giao tiếp, hoặc khả năng phát triển và duy trì tương tác xã hội.
• Hành vi, sở thích hoặc hoạt động hạn chế và lặp lại: Có thể bao gồm động tác lặp lại, cách sử dụng đồ vật theo khuôn mẫu, nhu cầu duy trì sự quen thuộc, sở thích tập trung cao hoặc phản ứng cảm giác khác biệt.

Không phải mọi trẻ có một trong những biểu hiện trên đều tự kỷ. Chuyên gia cần xem xét toàn bộ lịch sử phát triển, mức độ và kiểu biểu hiện, ảnh hưởng đến sinh hoạt cũng như những khả năng giải thích khác.

Trẻ có bị tự kỷ không? Những dấu hiệu cha mẹ nên quan sát

Ở trẻ từ 0–6 tuổi, cha mẹ có thể quan sát sự phát triển của con trong các hoạt động hằng ngày. Những dấu hiệu dưới đây là gợi ý để theo dõi và trao đổi với chuyên gia, không phải danh sách dùng để tự chẩn đoán.

Trẻ ít chủ động chia sẻ sự chú ý

Chú ý chung (joint attention) là khả năng cùng hướng sự chú ý đến một người hoặc một sự vật, chẳng hạn nhìn theo hướng người lớn chỉ, chỉ cho cha mẹ xem điều mình thích hoặc luân phiên nhìn giữa người và đồ vật để chia sẻ sự quan tâm.

Cha mẹ có thể quan sát xem trẻ có chủ động chia sẻ trải nghiệm với người khác hay chủ yếu tìm đến người lớn để yêu cầu một món đồ hoặc sự trợ giúp.

Tuy nhiên, cần xem xét độ tuổi, cơ hội tương tác và các kỹ năng giao tiếp khác của trẻ thay vì kết luận chỉ từ một hành vi.

Trẻ ít đáp lại hoặc khởi xướng tương tác xã hội

Một số trẻ có thể ít chủ động tìm kiếm tương tác, ít đáp lại lời mời chơi hoặc chưa thường xuyên chia sẻ cảm xúc và sự quan tâm với người khác.

Cha mẹ nên ghi nhận hành vi xuất hiện trong hoàn cảnh nào. Chẳng hạn, trẻ có thể phản hồi tốt khi ở nơi yên tĩnh nhưng ít đáp ứng trong môi trường đông người, nhiều tiếng ồn.

Việc trẻ không phản hồi khi được gọi tên cũng cần được xem xét cùng thính lực, khả năng chú ý và bối cảnh cụ thể.

Trẻ có khó khăn trong giao tiếp bằng lời nói hoặc cử chỉ

Trẻ có thể chậm phát triển ngôn ngữ, ít dùng cử chỉ để giao tiếp hoặc gặp khó khăn khi kết hợp lời nói với nét mặt và hành động.

Điều quan trọng là phân biệt khả năng nói với khả năng giao tiếp. Một trẻ ít lời vẫn có thể giao tiếp bằng cách chỉ tay, đưa đồ vật, sử dụng tranh ảnh hoặc phương tiện giao tiếp khác. Ngược lại, trẻ nói được nhiều từ vẫn có thể gặp khó khăn khi sử dụng ngôn ngữ để tương tác qua lại.

Chậm nói không đồng nghĩa với tự kỷ. Trẻ chậm nói cần được đánh giá phù hợp về ngôn ngữ tiếp nhận, ngôn ngữ diễn đạt, thính lực và phát triển tổng thể.

Trẻ có cách chơi hoặc hành vi lặp lại

Một số biểu hiện cha mẹ có thể quan sát gồm lặp lại động tác, sử dụng đồ vật theo cách cố định, tập trung nhiều vào một phần của đồ chơi hoặc khó thích nghi với thay đổi trong hoạt động quen thuộc.

Tuy nhiên, việc trẻ thích lặp lại một trò chơi hoặc có sở thích đặc biệt không tự nó chứng minh trẻ tự kỷ. Cần xem xét tần suất, mức độ, tính kéo dài và ảnh hưởng của hành vi đến cuộc sống hằng ngày.

Trẻ có phản ứng cảm giác khác biệt

Một số trẻ phản ứng mạnh với âm thanh, ánh sáng, mùi, kết cấu thức ăn hoặc cảm giác khi tiếp xúc với đồ vật. Trẻ khác có thể ít phản ứng với một số kích thích hoặc tìm kiếm những trải nghiệm cảm giác nhất định.

Đặc điểm cảm giác có thể xuất hiện ở trẻ tự kỷ, nhưng cũng có thể gặp trong các tình trạng phát triển khác. Vì vậy, không nên dùng riêng một phản ứng cảm giác để kết luận trẻ có tự kỷ.

Trẻ mất đi kỹ năng đã từng có

Nếu trẻ đã từng sử dụng từ ngữ, giao tiếp, tương tác hoặc thực hiện một kỹ năng nhưng sau đó mất đi khả năng đó, cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá y khoa kịp thời.

Mất kỹ năng phát triển không nên được giải thích đơn giản là trẻ “lười nói”, “bướng” hoặc chưa được dạy đủ. Chuyên gia cần xem xét diễn tiến, sức khỏe và các yếu tố liên quan để xác định bước đánh giá phù hợp.

Trẻ chậm nói có phải là trẻ tự kỷ không?

Đây là một trong những băn khoăn thường gặp nhất của phụ huynh.

Chậm nói có thể xuất hiện vì nhiều nguyên nhân, chẳng hạn khó khăn trong phát triển ngôn ngữ, vấn đề thính lực hoặc chậm phát triển ở nhiều lĩnh vực. Một số trẻ tự kỷ cũng có chậm phát triển ngôn ngữ, nhưng không phải tất cả trẻ tự kỷ đều chậm nói.

Khi đánh giá trẻ chậm nói, chuyên gia cần xem xét không chỉ số lượng từ trẻ sử dụng mà còn:

• Khả năng hiểu lời nói và thực hiện yêu cầu phù hợp.
• Cách trẻ dùng cử chỉ, nét mặt, âm thanh hoặc lời nói để giao tiếp.
• Khả năng chủ động chia sẻ sự quan tâm và tham gia tương tác qua lại.
• Cách trẻ chơi, bắt chước và học kỹ năng mới.
• Thính lực và các lĩnh vực phát triển khác.

Ví dụ, hai trẻ cùng nói ít từ có thể có nhu cầu đánh giá khác nhau. Một trẻ có thể chủ động chỉ tay, chia sẻ sự chú ý và tìm cách tương tác nhưng gặp khó khăn về ngôn ngữ. Trẻ khác có thể đồng thời gặp khó khăn trong giao tiếp xã hội và có các hành vi lặp lại cần được tìm hiểu thêm.

Những ví dụ này chỉ minh họa cách xem xét các lĩnh vực phát triển; chúng không đủ để tự phân biệt hoặc chẩn đoán tại nhà.

Đánh giá phát triển trẻ là gì? Vì sao quan trọng?

Đánh giá phát triển là quá trình tìm hiểu những kỹ năng trẻ đã có, những lĩnh vực đang gặp khó khăn và nhu cầu hỗ trợ phù hợp.

Trong quá trình này, chuyên gia có thể xem xét:

• Giao tiếp và ngôn ngữ: Khả năng hiểu, diễn đạt và sử dụng giao tiếp trong sinh hoạt.
• Tương tác xã hội: Cách trẻ đáp lại và chủ động tương tác với người khác.
• Chơi và học: Khả năng khám phá, bắt chước, chơi luân phiên và phát triển kỹ năng.
• Nhận thức và vận động: Những kỹ năng giải quyết vấn đề, vận động tinh và vận động thô phù hợp với giai đoạn phát triển.
• Kỹ năng thích nghi: Khả năng tham gia các hoạt động sinh hoạt hằng ngày.
• Sức khỏe và cảm giác: Thính lực, thị lực, tiền sử sức khỏe và những đặc điểm cần đánh giá bổ sung.

Đánh giá phát triển không chỉ nhằm tìm hiểu trẻ có thuộc phổ tự kỷ hay không. Quá trình này còn giúp xác định những kỹ năng trẻ có thể sử dụng làm điểm mạnh và những lĩnh vực cần hỗ trợ trước mắt.

Phân biệt sàng lọc tự kỷ và chẩn đoán tự kỷ

Sàng lọc và chẩn đoán là hai hoạt động khác nhau, nhưng thường bị nhầm lẫn.

Sàng lọc tự kỷ

Sàng lọc sử dụng bảng hỏi hoặc công cụ phù hợp để xác định trẻ có dấu hiệu cần đánh giá thêm hay không. Chẳng hạn, M-CHAT-R/F được thiết kế để sàng lọc nguy cơ tự kỷ ở nhóm tuổi nhỏ phù hợp với hướng dẫn sử dụng của công cụ.

Kết quả sàng lọc cho thấy khả năng có nguy cơ, không xác nhận trẻ mắc tự kỷ. Kết quả âm tính cũng không nên được dùng để bỏ qua lo ngại phát triển rõ ràng.

Đánh giá chẩn đoán

Đánh giá chẩn đoán cần xem xét lịch sử phát triển, thông tin từ người chăm sóc, quan sát trực tiếp, tiêu chuẩn chẩn đoán và những tình trạng có biểu hiện tương tự hoặc đồng diễn.

Các công cụ như ADOS-2 hoặc ADI-R có thể được sử dụng bởi người được đào tạo phù hợp trong những điều kiện nhất định. Không nên xem điểm số của một công cụ là kết luận độc lập thay cho đánh giá chuyên môn.

Nếu kết quả chưa rõ, chuyên gia có thể đề nghị thu thập thêm thông tin hoặc theo dõi và đánh giá lại. Trong thời gian đó, gia đình vẫn có thể tìm hiểu các hỗ trợ phù hợp với nhu cầu hiện tại của trẻ.

Trẻ bao nhiêu tuổi có thể được đánh giá tự kỷ?

Tự kỷ có thể được nhận diện từ giai đoạn nhỏ, nhưng mức độ chắc chắn của kết luận phụ thuộc vào biểu hiện của từng trẻ và thông tin thu thập được.

CDC và Hiệp hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) khuyến nghị theo dõi phát triển thường xuyên và sàng lọc tự kỷ ở các mốc 18 và 24 tháng trong hệ thống chăm sóc nhi khoa tại Hoa Kỳ. Đây là khuyến nghị chuyên môn quốc tế, không phải quy định bắt buộc riêng cho Việt Nam.

Cha mẹ không cần chờ đến khi trẻ đủ 3 tuổi mới tìm kiếm đánh giá nếu đã có lo ngại. Ngược lại, cũng không nên tự kết luận trẻ tự kỷ chỉ vì trẻ chưa đạt một kỹ năng đơn lẻ.

Nếu một lần đánh giá chưa làm rõ được tình trạng phát triển, việc theo dõi và đánh giá lại có thể cần thiết. Điều quan trọng là không trì hoãn việc tìm hiểu những nhu cầu hỗ trợ đang ảnh hưởng đến giao tiếp, sinh hoạt hoặc khả năng tham gia của trẻ.

Quy trình đánh giá phát triển trẻ nên bao gồm những gì?

Một quy trình đánh giá phù hợp cần được cá nhân hóa theo độ tuổi, lịch sử phát triển và lý do gia đình tìm đến chuyên gia.

• Bước 1: Trao đổi với cha mẹ hoặc người chăm sóc: Chuyên gia cần tìm hiểu điều khiến gia đình lo lắng, thời điểm xuất hiện biểu hiện, các kỹ năng trẻ đã có và những thay đổi theo thời gian.
• Bước 2: Thu thập thông tin về lịch sử phát triển: Thông tin có thể bao gồm ngôn ngữ, giao tiếp, chơi, vận động, kỹ năng sinh hoạt, tiền sử sức khỏe và các mốc phát triển liên quan.
• Bước 3: Quan sát trẻ trong tương tác phù hợp: Quan sát không chỉ tập trung vào việc trẻ làm theo yêu cầu mà còn xem xét cách trẻ chủ động giao tiếp, chia sẻ sự chú ý, chơi, phản hồi và tham gia hoạt động.
• Bước 4: Xem xét các lĩnh vực cần đánh giá bổ sung: Tùy trường hợp, trẻ có thể cần đánh giá ngôn ngữ, thính lực, phát triển tổng thể hoặc những lĩnh vực chuyên môn khác. Không phải trẻ nào cũng cần thực hiện tất cả các đánh giá giống nhau.
• Bước 5: Trao đổi kết quả và định hướng hỗ trợ: Gia đình nên được giải thích rõ những gì đã xác định được, những điều còn chưa chắc chắn, các mục tiêu ưu tiên và bước tiếp theo phù hợp.

Một quy trình có chất lượng không chỉ trả lời câu hỏi về chẩn đoán mà còn giúp gia đình hiểu rõ hơn cách hỗ trợ trẻ trong sinh hoạt hằng ngày.

Cha mẹ nên làm gì khi nghi ngờ con có dấu hiệu tự kỷ?

Khi nhận thấy những khác biệt đáng lưu ý, cha mẹ có thể thực hiện các bước sau:

Thứ nhất, ghi nhận biểu hiện cụ thể. Thay vì chỉ ghi “con ít giao tiếp”, hãy ghi lại tình huống trẻ chủ động giao tiếp, cách trẻ thể hiện nhu cầu và những hoàn cảnh trẻ gặp khó khăn.

Thứ hai, trao đổi với chuyên gia phù hợp. Gia đình có thể bắt đầu với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia phát triển trẻ em để được hướng dẫn đánh giá tiếp theo.

Thứ ba, không tự chẩn đoán từ video hoặc bảng hỏi trên mạng. Thông tin trực tuyến có thể giúp cha mẹ biết những dấu hiệu cần quan tâm, nhưng không thay thế đánh giá cá nhân hóa.

Thứ tư, hỗ trợ giao tiếp trong sinh hoạt hằng ngày. Cha mẹ có thể tạo cơ hội để trẻ yêu cầu, lựa chọn, chia sẻ sự quan tâm và tham gia trò chơi theo khả năng hiện tại. Hãy phản hồi với những cách giao tiếp trẻ đang sử dụng, bao gồm cử chỉ, hình ảnh hoặc lời nói.

Thứ năm, theo dõi thay đổi theo thời gian. Ghi nhận kỹ năng mới, những khó khăn lặp lại và bất kỳ sự mất kỹ năng nào để cung cấp thông tin hữu ích cho chuyên gia.

Nếu trẻ mất đi những kỹ năng đã từng có, gia đình nên tìm đánh giá y khoa kịp thời thay vì chỉ chờ theo dõi tại nhà.

Những hiểu lầm thường gặp khi nhận biết trẻ tự kỷ

“Trẻ chậm nói chắc chắn là tự kỷ”

Không chính xác. Chậm nói là lý do để tìm hiểu phát triển ngôn ngữ và giao tiếp, nhưng không tự xác định nguyên nhân. Cần đánh giá các lĩnh vực liên quan để xác định nhu cầu của trẻ.

“Trẻ biết nhìn mắt hoặc biết ôm thì không thể tự kỷ”

Không nên dùng một hành vi đơn lẻ để loại trừ tự kỷ. Trẻ có thể có một số kỹ năng giao tiếp xã hội nhưng vẫn gặp khó khăn trong những lĩnh vực khác.

“Bảng sàng lọc báo nguy cơ cao nghĩa là trẻ đã mắc tự kỷ”

Sàng lọc chỉ giúp xác định khả năng cần đánh giá thêm. Chẩn đoán đòi hỏi tổng hợp lịch sử phát triển, quan sát và thông tin chuyên môn.

“Chưa có chẩn đoán thì chưa cần hỗ trợ”

Không nhất thiết. Gia đình có thể tìm hiểu và hỗ trợ những nhu cầu phát triển hiện tại của trẻ trong khi chờ đánh giá phù hợp. Hình thức hỗ trợ cần được lựa chọn theo nhu cầu, không dựa trên lời hứa về kết quả chắc chắn.

“Một lần đánh giá luôn đưa ra kết luận cuối cùng”

Không phải mọi trường hợp đều rõ ràng ngay từ đầu. Một số trẻ có thể cần thêm thông tin hoặc đánh giá lại. Điều này không có nghĩa cha mẹ nên trì hoãn việc tìm kiếm hỗ trợ cần thiết.

 

Tìm hiểu đánh giá phát triển và hỗ trợ trẻ tại AutismBS

Khi có băn khoăn về giao tiếp, ngôn ngữ hoặc những đặc điểm phát triển của con, phụ huynh có thể tìm hiểu dịch vụ phù hợp và trao đổi với đội ngũ chuyên môn về nhu cầu của trẻ.

Khi liên hệ AutismBS, cha mẹ nên chủ động hỏi về:

• Quy trình tiếp nhận và tìm hiểu nhu cầu phát triển của trẻ.
• Phạm vi đánh giá và năng lực chuyên môn của người thực hiện.
• Cách xác định mục tiêu hỗ trợ phù hợp với khả năng hiện tại của trẻ.
• Cách theo dõi tiến trình và trao đổi thông tin với gia đình.
• Khi nào cần phối hợp hoặc chuyển đánh giá đến bác sĩ, chuyên gia khác.
• Chi phí, phạm vi dịch vụ và các chính sách liên quan trước khi đăng ký.

Việc trao đổi rõ những nội dung này giúp gia đình hiểu đúng dịch vụ, cân nhắc lựa chọn phù hợp và chủ động hơn trong quá trình đồng hành cùng con.

Thông tin về dịch vụ và liên hệ nên được xác nhận trên kênh chính thức của AutismBS trước khi phụ huynh đăng ký.

Câu hỏi thường gặp về đánh giá trẻ có tự kỷ hay không

Có thể tự kiểm tra trẻ tự kỷ tại nhà không?

Cha mẹ có thể quan sát sự phát triển và tham khảo công cụ sàng lọc phù hợp, nhưng không thể tự xác định chẩn đoán chỉ từ một bảng hỏi. Nếu có lo ngại, nên trao đổi với chuyên gia.

Trẻ ít nói nhưng vẫn hiểu lời có phải tự kỷ không?

Chưa thể kết luận. Cần xem xét cách trẻ sử dụng giao tiếp xã hội, cử chỉ, sự chú ý chung, cách chơi, hành vi và những lĩnh vực phát triển khác.

Nếu trẻ không đáp lại khi được gọi tên thì sao?

Đây là một dấu hiệu nên được tìm hiểu trong bối cảnh phù hợp, nhưng không đặc hiệu cho tự kỷ. Cha mẹ nên trao đổi với chuyên gia và cân nhắc đánh giá thính lực khi cần.

Có nên chờ trẻ lớn hơn rồi mới đánh giá không?

Nếu cha mẹ đã có lo ngại về phát triển, nên tìm tư vấn phù hợp sớm thay vì chờ trẻ tự bắt kịp. Nếu biểu hiện chưa rõ, chuyên gia có thể đề xuất theo dõi hoặc đánh giá lại.

Đánh giá phát triển có đồng nghĩa với chẩn đoán tự kỷ không?

Không. Đánh giá phát triển giúp xác định năng lực và nhu cầu hỗ trợ. Đánh giá chẩn đoán tự kỷ có mục tiêu và tiêu chuẩn riêng, đòi hỏi người thực hiện có chuyên môn phù hợp.

Kết luận

Câu hỏi “Trẻ có bị tự kỷ không?” không nên được trả lời chỉ dựa trên một dấu hiệu như chậm nói, ít nhìn mắt hoặc có hành vi lặp lại. Điều quan trọng là xem xét toàn diện sự phát triển của trẻ, nhận diện những khó khăn đang ảnh hưởng đến giao tiếp và sinh hoạt, đồng thời tìm kiếm đánh giá chuyên môn khi cần.

Đối với trẻ từ 0–6 tuổi, phát hiện sớm những nhu cầu phát triển giúp gia đình chủ động tìm hiểu hướng hỗ trợ phù hợp. Cha mẹ không cần tự đưa ra kết luận một mình; hãy ghi nhận biểu hiện thực tế của con, trao đổi với chuyên gia và phối hợp để xây dựng kế hoạch phù hợp với từng trẻ.

Mỗi trẻ có điểm mạnh, nhịp độ phát triển và nhu cầu hỗ trợ riêng. Mục tiêu của đánh giá không chỉ là xác định một chẩn đoán, mà còn là hiểu trẻ tốt hơn để giúp trẻ giao tiếp, học tập, tham gia sinh hoạt và phát triển khả năng của mình.

---

Tài liệu tham khảo

1. World Health Organization (WHO). Autism. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/autism-spectrum-disorders
2. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Clinical Screening for Autism Spectrum Disorder. https://www.cdc.gov/autism/hcp/diagnosis/screening.html
3. Hyman, S. L., Levy, S. E., & Myers, S. M. (2020). Identification, Evaluation, and Management of Children With Autism Spectrum Disorder. Pediatrics, 145(1). https://doi.org/10.1542/peds.2019-3447
4. NICE. Autism spectrum disorder in under 19s: recognition, referral and diagnosis (CG128). https://www.nice.org.uk/guidance/cg128
5. Wieckowski, A. T., et al. (2023). Sensitivity and Specificity of the Modified Checklist for Autism in Toddlers (Original and Revised): A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Pediatrics, 177(4), 373–383. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36804771/
6. Pierce, K., et al. (2019). Evaluation of the Diagnostic Stability of the Early Autism Spectrum Disorder Phenotype in the General Population Starting at 12 Months. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31034004/
7. American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Late Language Emergence. https://www.asha.org/practice-portal/clinical-topics/late-language-emergence/