3 dấu hiệu sớm của trẻ tự kỷ cha mẹ không nên bỏ qua: Ít giao tiếp bằng mắt, chưa biết chỉ tay và không phản hồi khi gọi tên

Vì sao cha mẹ cần nhận biết sớm dấu hiệu tự kỷ ở trẻ?

Những năm đầu đời là giai đoạn quan trọng đối với sự phát triển giao tiếp, ngôn ngữ, tương tác xã hội và khả năng học hỏi của trẻ. Trong giai đoạn này, cha mẹ có thể nhận thấy một số biểu hiện khác biệt như trẻ ít nhìn vào mặt người đối diện, không chủ động chỉ tay để chia sẻ điều thú vị hoặc ít phản hồi khi được gọi tên.

Đây có thể là những dấu hiệu gợi ý trẻ đang gặp khó khăn trong giao tiếp xã hội – một lĩnh vực có vai trò quan trọng trong đặc điểm của rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder – ASD).

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), một số dấu hiệu phát triển cần được chú ý bao gồm trẻ ít giao tiếp bằng mắt, ít chia sẻ sự chú ý với người khác, không phản hồi khi được gọi tên và gặp khó khăn trong việc sử dụng cử chỉ giao tiếp.

Tuy nhiên, cha mẹ cần hiểu rằng một biểu hiện riêng lẻ không đủ để kết luận trẻ mắc chứng tự kỷ. Việc nhận biết cần dựa trên tổng thể quá trình phát triển, khả năng giao tiếp, tương tác, hành vi và đánh giá chuyên môn.

Trong bài viết này, AutismBS sẽ cùng cha mẹ tìm hiểu 3 dấu hiệu sớm của trẻ tự kỷ thường được quan tâm, cách quan sát tại nhà và những hướng hỗ trợ phù hợp.

Dấu hiệu thứ nhất: Trẻ ít giao tiếp bằng mắt

Giao tiếp bằng mắt có vai trò gì trong sự phát triển của trẻ?

Giao tiếp bằng mắt là một trong những phương thức giao tiếp không lời. Trẻ có thể sử dụng ánh mắt để:

• Thu hút sự chú ý của người khác.
• Thể hiện sự quan tâm đến người đang tương tác.
• Theo dõi biểu cảm và phản ứng của người đối diện.
• Phối hợp ánh mắt với cử chỉ, âm thanh hoặc lời nói để truyền đạt nhu cầu.
• Chia sẻ sự chú ý về một đồ vật hoặc sự việc với người khác.

Trong quá trình phát triển, trẻ thường dần biết phối hợp ánh mắt với các phương thức giao tiếp khác. Ví dụ, khi muốn cha mẹ lấy đồ chơi, trẻ có thể nhìn đồ vật, nhìn người lớn rồi phát ra âm thanh hoặc đưa tay để thể hiện mong muốn.

Biểu hiện nào cần được chú ý?

Cha mẹ có thể quan sát nếu trẻ thường xuyên:

• Ít nhìn vào mặt người đối diện khi được trò chuyện hoặc chơi cùng.
• Ít sử dụng ánh mắt để thu hút sự chú ý của người khác.
• Không thường xuyên phối hợp ánh mắt với cử chỉ hoặc âm thanh khi giao tiếp.
• Ít nhìn theo hướng người khác đang nhìn hoặc chỉ.
• Ít chia sẻ sự quan tâm với người khác thông qua ánh mắt và biểu cảm.

Điều quan trọng không phải là trẻ có nhìn vào mắt người khác trong mọi tình huống hay không, mà là trẻ có biết sử dụng ánh mắt một cách linh hoạt để hỗ trợ giao tiếp và tương tác hay không.

Vì sao không nên ép trẻ nhìn vào mắt?

Một số trẻ có thể cảm thấy không thoải mái khi phải duy trì giao tiếp bằng mắt. Việc yêu cầu trẻ liên tục nhìn vào mắt người lớn có thể khiến trẻ căng thẳng hoặc giảm sự chủ động trong tương tác.

Vì vậy, thay vì liên tục nhắc trẻ “nhìn vào mắt mẹ”, cha mẹ nên tạo ra những tình huống giao tiếp vui vẻ, tự nhiên và có ý nghĩa.

Gợi ý thực hành tại nhà:

• Ngồi ngang tầm với trẻ khi chơi.
• Đưa đồ chơi hoặc hoạt động yêu thích vào vùng trẻ dễ quan sát.
• Tạo những khoảng dừng thú vị trong trò chơi để trẻ có cơ hội chủ động tương tác.
• Phản hồi tích cực khi trẻ nhìn, hướng người, đưa đồ vật hoặc sử dụng bất kỳ cách nào để giao tiếp.
• Kết hợp ánh mắt với nét mặt, cử chỉ và lời nói tự nhiên.

Mục tiêu là giúp trẻ tăng khả năng tương tác và giao tiếp có ý nghĩa, không phải tạo ra việc nhìn vào mắt theo yêu cầu một cách máy móc.

Dấu hiệu thứ hai: Trẻ chưa biết chỉ tay để chia sẻ sự chú ý

Chỉ tay không chỉ là hành động yêu cầu đồ vật

Chỉ tay là một cử chỉ quan trọng trong quá trình phát triển giao tiếp của trẻ. Đặc biệt, hành động chỉ tay có thể thể hiện hai mục đích khác nhau:

Chỉ tay để yêu cầu (imperative pointing):

Trẻ chỉ vào đồ vật hoặc món đồ chơi để thể hiện mong muốn được người lớn lấy giúp.

Ví dụ:

• Trẻ chỉ vào chiếc bánh khi muốn ăn.
• Trẻ chỉ vào món đồ chơi đặt ngoài tầm với.
• Trẻ chỉ vào chai nước để yêu cầu được uống.

Chỉ tay để chia sẻ (declarative pointing):

Trẻ chỉ vào một sự vật nhằm chia sẻ sự quan tâm hoặc gây chú ý cho người khác, không nhất thiết để yêu cầu được nhận đồ vật đó.

Ví dụ:

• Trẻ chỉ lên máy bay đang bay trên trời để cha mẹ cùng nhìn.
• Trẻ chỉ vào con chó đang chạy để chia sẻ điều mình vừa phát hiện.
• Trẻ chỉ vào một món đồ chơi thú vị rồi nhìn cha mẹ như muốn cùng chia sẻ niềm vui.

Khả năng chỉ tay để chia sẻ sự chú ý có ý nghĩa quan trọng trong phát triển giao tiếp xã hội.

Những biểu hiện cha mẹ cần quan sát

Cha mẹ nên chú ý nếu trẻ:

• Ít hoặc chưa sử dụng ngón trỏ để chỉ vào đồ vật.
• Chỉ đưa tay hoặc kéo tay người lớn đến nơi có đồ vật mà ít sử dụng cử chỉ giao tiếp khác.
• Ít chỉ cho cha mẹ xem những điều trẻ quan tâm.
• Ít đưa đồ vật cho người khác xem hoặc chia sẻ.
• Ít nhìn theo hướng người lớn chỉ.
• Ít phối hợp cử chỉ, ánh mắt và âm thanh để chia sẻ sự chú ý.

Cần quan sát cả những cách giao tiếp khác của trẻ. Một số trẻ có thể chưa sử dụng ngón trỏ nhưng vẫn biết đưa đồ vật, hướng người, nhìn luân phiên hoặc sử dụng cử chỉ khác để chia sẻ.

Cha mẹ có thể hỗ trợ trẻ phát triển kỹ năng chỉ tay như thế nào?

Cha mẹ không nên chỉ tập trung vào việc yêu cầu trẻ thực hiện động tác chỉ tay. Thay vào đó, hãy tạo nhiều cơ hội để trẻ có lý do giao tiếp trong sinh hoạt hằng ngày.

Hoạt động 1: Cùng quan sát đồ vật thú vị

• Đưa trẻ ra nơi có thể quan sát cây cối, xe cộ, con vật hoặc đồ chơi.
• Khi phát hiện một điều thú vị, cha mẹ chỉ tay và nói: “Ôi, con nhìn kìa! Máy bay!”
• Dừng lại để trẻ có thời gian quan sát và phản hồi.
• Khuyến khích mọi hình thức trẻ dùng để chia sẻ sự chú ý.

Hoạt động 2: Chơi trò chơi tạo bất ngờ

• Sử dụng bong bóng xà phòng, đồ chơi phát sáng hoặc đồ chơi chuyển động.
• Tạo một tình huống vui vẻ rồi tạm dừng.
• Chờ trẻ chủ động thể hiện mong muốn tiếp tục.
• Phản hồi tích cực khi trẻ nhìn, đưa tay, chỉ, phát âm hoặc sử dụng cử chỉ.

Hoạt động 3: Chia sẻ đồ vật trong sinh hoạt

• Cùng trẻ xem sách tranh.
• Chỉ vào hình ảnh và gọi tên sự vật.
• Tạo cơ hội để trẻ đưa, chỉ hoặc thể hiện sự quan tâm đến hình ảnh.
• Chia sẻ niềm vui với trẻ thay vì liên tục kiểm tra trẻ có làm đúng hay không.

Mục tiêu quan trọng là phát triển khả năng giao tiếp có chủ đích và chia sẻ sự chú ý với người khác.

Dấu hiệu thứ ba: Trẻ không hoặc ít phản hồi khi được gọi tên

Phản hồi khi được gọi tên là gì?

Khi nghe người khác gọi tên, trẻ thường dần hình thành khả năng nhận biết tên gọi của mình và phản hồi bằng một số cách như:

• Quay đầu về phía người gọi.
• Nhìn hoặc hướng cơ thể về phía người gọi.
• Tạm dừng hoạt động để chú ý.
• Phát ra âm thanh hoặc lời nói đáp lại.
• Có hành động thể hiện trẻ đã nhận biết người khác đang gọi mình.

Khả năng phản hồi khi được gọi tên có liên quan đến sự chú ý, xử lý thông tin thính giác và định hướng xã hội.

Khi nào cha mẹ cần lưu ý?

Cha mẹ nên theo dõi nếu trẻ thường xuyên:

• Không quay lại khi được gọi tên trong những tình huống thông thường.
• Chỉ phản hồi khi người lớn gọi nhiều lần hoặc đến gần.
• Có vẻ ít chú ý đến giọng nói của người khác.
• Phản hồi không ổn định trong các tình huống giao tiếp.
• Dễ chú ý đến âm thanh hoặc hoạt động khác nhưng ít phản hồi khi người thân gọi.

Một dấu hiệu đáng chú ý là trẻ thường không phản hồi khi được gọi tên dù người gọi đang ở gần và môi trường tương đối yên tĩnh. Tuy nhiên, biểu hiện này có thể liên quan đến nhiều yếu tố khác nhau, không chỉ riêng tự kỷ.

Vì sao trẻ không phản hồi khi được gọi tên?

Có một số khả năng cần được xem xét:

1. Khó khăn trong định hướng chú ý xã hội

Một số trẻ gặp khó khăn khi chuyển sự chú ý từ hoạt động đang thực hiện sang người đang gọi mình.

2. Trẻ đang tập trung vào hoạt động yêu thích

Khi quá tập trung vào đồ chơi hoặc hoạt động nào đó, trẻ có thể không phản hồi ngay khi được gọi.

3. Khó khăn về thính giác

Trẻ có thể gặp vấn đề về nghe hoặc xử lý thông tin âm thanh. Vì vậy, khi trẻ ít phản hồi với tiếng gọi, cha mẹ cần trao đổi với chuyên gia để xem xét đánh giá thính lực.

4. Khác biệt trong xử lý cảm giác và chú ý

Một số trẻ có cách tiếp nhận và phản ứng với âm thanh khác nhau. Điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng chú ý và phản hồi trong từng hoàn cảnh.

Do đó, không nên chỉ dựa vào việc trẻ có quay đầu khi nghe gọi tên hay không để kết luận trẻ có tự kỷ.

Cách hỗ trợ trẻ tại nhà

• Gọi tên trẻ bằng giọng tự nhiên, rõ ràng.
• Đứng ở vị trí trẻ có thể dễ dàng nhận biết người gọi.
• Hạn chế gọi liên tục nhiều lần khi trẻ chưa phản hồi.
• Kết hợp gọi tên với hoạt động trẻ yêu thích.
• Khi trẻ có phản hồi bằng bất kỳ hình thức phù hợp nào, hãy đáp lại tích cực.
• Tạo nhiều tình huống giao tiếp tự nhiên trong lúc chơi, ăn uống và sinh hoạt.

Cha mẹ nên tránh biến việc gọi tên thành một bài kiểm tra lặp đi lặp lại hoặc sử dụng tiếng gọi như một yêu cầu bắt buộc.

Ba dấu hiệu trên có ý nghĩa gì trong nhận biết trẻ tự kỷ?

Ít giao tiếp bằng mắt, chưa biết chỉ tay và không phản hồi khi được gọi tên đều có thể liên quan đến những khác biệt trong giao tiếp xã hội và khả năng tương tác. Tuy nhiên, mỗi dấu hiệu phản ánh một khía cạnh khác nhau:

Dấu hiệu	Khía cạnh phát triển cần quan sát
Ít giao tiếp bằng mắt	Sử dụng ánh mắt trong tương tác và giao tiếp không lời
Chưa biết chỉ tay để chia sẻ	Cử chỉ giao tiếp và khả năng chia sẻ sự chú ý
Không phản hồi khi gọi tên	Định hướng chú ý, phản hồi xã hội và tiếp nhận âm thanh

Theo DSM-5-TR, rối loạn phổ tự kỷ được đặc trưng bởi những khác biệt dai dẳng trong giao tiếp và tương tác xã hội, đồng thời có các kiểu hành vi, sở thích hoặc hoạt động hạn chế, lặp lại.

Vì vậy, việc đánh giá tự kỷ cần xem xét nhiều lĩnh vực phát triển, chứ không chỉ dựa trên ba biểu hiện được đề cập trong bài viết.

Những mốc phát triển cha mẹ nên biết

Một số mốc phát triển có thể giúp cha mẹ nhận biết khi nào cần trao đổi với chuyên gia:

• Khoảng 9 tháng: Trẻ thường có phản ứng khi được gọi tên.
• Khoảng 12 tháng: Trẻ thường bắt đầu sử dụng một số cử chỉ giao tiếp, chẳng hạn như vẫy tay hoặc các hình thức thể hiện nhu cầu.
• Khoảng 18 tháng: Trẻ thường có thể chỉ tay để chia sẻ sự quan tâm với người khác.

Đây là những mốc tham khảo trong theo dõi phát triển, không phải tiêu chuẩn chẩn đoán tự kỷ. Mỗi trẻ có tốc độ phát triển khác nhau, nhưng nếu trẻ chưa đạt một mốc quan trọng hoặc có biểu hiện đáng lo ngại, cha mẹ nên trao đổi với chuyên gia thay vì chỉ chờ đợi.

Đặc biệt, nếu trẻ đã từng có kỹ năng giao tiếp, ngôn ngữ hoặc tương tác nhưng sau đó mất đi những kỹ năng này, cha mẹ cần đưa trẻ đi đánh giá sớm.

Khi nhận thấy dấu hiệu bất thường, cha mẹ nên làm gì?

Điều quan trọng nhất là không hoang mang, không tự kết luận và cũng không bỏ qua những biểu hiện kéo dài. Cha mẹ có thể thực hiện các bước sau:

Bước 1: Quan sát trẻ trong nhiều tình huống

Theo dõi cách trẻ giao tiếp khi chơi, ăn uống, đi dạo, xem sách và tương tác với người thân.

Bước 2: Ghi lại những biểu hiện cụ thể

Thay vì ghi chung chung “trẻ không giao tiếp”, hãy mô tả rõ:

• Trẻ có phản hồi khi được gọi tên không?
• Trẻ có chủ động chia sẻ đồ vật với cha mẹ không?
• Trẻ có chỉ tay để yêu cầu hoặc chia sẻ không?
• Trẻ có nhìn theo hướng người khác chỉ không?
• Trẻ có sử dụng cử chỉ, âm thanh hoặc lời nói để giao tiếp không?

Bước 3: Trao đổi với chuyên gia phù hợp

Cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở chuyên môn để được đánh giá phát triển. Tùy trường hợp, trẻ có thể cần được đánh giá thính lực, ngôn ngữ, giao tiếp xã hội, nhận thức và các lĩnh vực phát triển khác.

Bước 4: Bắt đầu hỗ trợ phù hợp với nhu cầu của trẻ

Không nhất thiết phải chờ đến khi có kết luận chẩn đoán mới bắt đầu tạo môi trường giao tiếp tích cực cho trẻ. Các hoạt động hỗ trợ có thể được điều chỉnh theo khả năng, sở thích và nhu cầu riêng của từng trẻ.

AutismBS đồng hành cùng cha mẹ trong phát triển giao tiếp và ngôn ngữ cho trẻ

Tại AutismBS, chúng tôi hiểu rằng mỗi trẻ có đặc điểm phát triển, khả năng tiếp nhận và nhu cầu hỗ trợ khác nhau.

Vì vậy, quá trình đồng hành không chỉ tập trung vào việc giúp trẻ nói được từ hoặc thực hiện một hành động cụ thể, mà còn hướng đến phát triển khả năng giao tiếp có ý nghĩa trong cuộc sống hằng ngày.

Cha mẹ có thể bắt đầu bằng những hoạt động đơn giản:

• Tăng cơ hội giao tiếp trong các hoạt động quen thuộc.
• Khuyến khích trẻ chủ động thể hiện nhu cầu.
• Phát triển khả năng chú ý chung và tương tác qua trò chơi.
• Mở rộng các hình thức giao tiếp phù hợp với khả năng của trẻ.
• Tạo môi trường giao tiếp tích cực, có tính lặp lại và nhất quán.

Các chiến lược hỗ trợ cần được lựa chọn dựa trên đánh giá và mục tiêu cá nhân hóa. Không có một phương pháp duy nhất phù hợp với tất cả trẻ.

Thông điệp AutismBS muốn gửi đến cha mẹ: Nhận biết sớm không phải để gắn nhãn cho trẻ, mà để hiểu trẻ đang cần gì và có cơ hội hỗ trợ trẻ đúng thời điểm.

Nếu cha mẹ nhận thấy con ít giao tiếp bằng mắt, chưa biết chỉ tay để chia sẻ hoặc thường không phản hồi khi được gọi tên, hãy chủ động theo dõi và tìm kiếm tư vấn chuyên môn. Sự quan sát, thấu hiểu và đồng hành đúng cách của gia đình có vai trò quan trọng trong hành trình phát triển của trẻ.

Câu hỏi thường gặp về dấu hiệu sớm của trẻ tự kỷ

Trẻ không nhìn vào mắt có phải bị tự kỷ không?

Không. Ít giao tiếp bằng mắt có thể là một dấu hiệu cần theo dõi, nhưng không đủ để kết luận trẻ mắc tự kỷ. Cần đánh giá thêm khả năng giao tiếp, tương tác xã hội, hành vi và quá trình phát triển của trẻ.

Trẻ không phản hồi khi gọi tên có đáng lo không?

Nếu trẻ thường xuyên không phản hồi khi được gọi tên, cha mẹ nên theo dõi và trao đổi với chuyên gia. Cần xem xét cả khả năng nghe, mức độ chú ý và các biểu hiện giao tiếp xã hội khác.

Trẻ chưa biết chỉ tay có phải dấu hiệu tự kỷ?

Chưa biết chỉ tay, đặc biệt là chỉ tay để chia sẻ sự quan tâm, có thể là dấu hiệu gợi ý khó khăn trong phát triển giao tiếp xã hội. Tuy nhiên, cần đánh giá thêm các cử chỉ và hình thức giao tiếp khác của trẻ.

Trẻ tự kỷ có thể giao tiếp bằng mắt không?

Có. Khả năng giao tiếp bằng mắt ở trẻ tự kỷ rất đa dạng. Một số trẻ có thể nhìn vào người đối diện nhưng gặp khó khăn trong việc sử dụng ánh mắt để phối hợp với cử chỉ, lời nói và chia sẻ sự chú ý.

Khi nào cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá?

Cha mẹ nên tìm kiếm tư vấn chuyên môn khi nhận thấy trẻ có dấu hiệu chậm hoặc khác biệt trong phát triển giao tiếp, tương tác xã hội; không đạt các mốc phát triển quan trọng; hoặc mất đi những kỹ năng đã từng có. Không nên trì hoãn việc đánh giá chỉ vì trẻ vẫn có một số kỹ năng khác phát triển tốt.

AutismBS – Đồng hành cùng gia đình trên hành trình thấu hiểu và hỗ trợ trẻ phát triển.

Tham khảo thêm: Can thiệp 1-1 giá bao nhiêu? Chi phí tại AutismBS và những điều cha mẹ cần biết