Phân biệt tự kỷ và chậm nói: 7 dấu hiệu cha mẹ cần biết

Việc phân biệt tự kỷ và chậm nói giúp cha mẹ hiểu đúng đặc điểm của trẻ, từ đó lựa chọn cách hỗ trợ phù hợp. Đặc biệt, nếu trẻ có nhiều dấu hiệu liên quan đến giao tiếp xã hội và hành vi lặp lại, cha mẹ nên cho trẻ được đánh giá phát triển thay vì chỉ chờ trẻ tự nói.

Chậm nói và tự kỷ khác nhau như thế nào?

Chậm nói thường được sử dụng để mô tả tình trạng trẻ phát triển khả năng sử dụng ngôn ngữ chậm hơn so với mốc phát triển kỳ vọng. Một số trẻ chậm nói vẫn có nhu cầu giao tiếp, biết sử dụng ánh mắt, cử chỉ, nét mặt hoặc hành động để tương tác với người khác.

Trong khi đó, rối loạn phổ tự kỷ liên quan đến những khó khăn dai dẳng trong giao tiếp và tương tác xã hội, đồng thời có thể đi kèm các hành vi, sở thích hoặc hoạt động mang tính lặp lại, hạn chế.

Vì vậy, trẻ tự kỷ có thể chậm nói nhưng không phải mọi trẻ chậm nói đều tự kỷ.

7 dấu hiệu giúp cha mẹ phân biệt tự kỷ và chậm nói

Dấu hiệu 1: Trẻ có giao tiếp mắt hay không?

Một trẻ chậm nói đơn thuần vẫn có thể nhìn vào người đối diện khi được gọi, khi muốn yêu cầu hoặc khi chia sẻ điều mình quan tâm.

Ngược lại, trẻ có dấu hiệu tự kỷ có thể hạn chế giao tiếp mắt hoặc sử dụng ánh mắt chưa phù hợp trong tương tác.

Cha mẹ nên quan sát trẻ trong nhiều tình huống khác nhau thay vì chỉ dựa vào một lần quan sát.

Dấu hiệu 2: Trẻ có phản ứng khi được gọi tên?

Hãy thử gọi tên trẻ trong môi trường ít yếu tố gây xao nhãng.

Nếu trẻ thường xuyên gọi không quay đầu, không phản ứng hoặc dường như không chú ý khi người khác gọi, cha mẹ nên theo dõi thêm khả năng tương tác và giao tiếp của trẻ.

Tuy nhiên, phản ứng kém khi gọi tên cũng có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân khác, chẳng hạn vấn đề về thính giác. Vì vậy, không nên dựa vào dấu hiệu này để tự chẩn đoán tự kỷ.

Dấu hiệu 3: Trẻ có biết dùng cử chỉ để giao tiếp?

Cử chỉ là một phần quan trọng trong quá trình phát triển giao tiếp.

Trẻ có thể chỉ tay để yêu cầu, đưa đồ vật cho người lớn, vẫy tay chào, lắc đầu hoặc gật đầu để thể hiện mong muốn.

Nếu trẻ ít sử dụng các cử chỉ giao tiếp và thường kéo tay người lớn đến đồ vật mình muốn thay vì chủ động tương tác, cha mẹ nên quan sát kỹ hơn.

Dấu hiệu 4: Trẻ có biết chia sẻ sự quan tâm?

Một trong những điểm cần quan sát khi phân biệt tự kỷ và chậm nói là khả năng chia sẻ sự chú ý với người khác.

Ví dụ, trẻ nhìn thấy một chiếc ô tô thú vị và quay sang nhìn cha mẹ, chỉ vào chiếc ô tô hoặc tìm cách thu hút sự chú ý của cha mẹ để cùng chia sẻ.

Nếu trẻ ít có hành vi chia sẻ niềm vui, sở thích hoặc sự quan tâm với người khác, đây là dấu hiệu cha mẹ nên lưu ý.

Dấu hiệu 5: Trẻ có bắt chước lời nói và hành động?

Bắt chước đóng vai trò quan trọng trong quá trình học giao tiếp.

Cha mẹ có thể quan sát xem trẻ có bắt chước những hành động đơn giản như vỗ tay, làm động tác theo bài hát, chơi giả vờ hoặc bắt chước âm thanh, từ ngữ hay không.

Một số trẻ chậm nói vẫn có khả năng bắt chước tốt và sử dụng các hình thức giao tiếp khác để tương tác.

Dấu hiệu 6: Trẻ có hành vi lặp lại hoặc sở thích đặc biệt?

Ngoài khó khăn về giao tiếp xã hội, trẻ tự kỷ có thể xuất hiện các hành vi hoặc sở thích mang tính lặp lại.

Ví dụ:

• Lặp đi lặp lại một động tác.
• Sắp xếp đồ vật theo một cách nhất định.
• Quan tâm đặc biệt đến một bộ phận của đồ vật.
• Khó thích nghi khi thay đổi thói quen.
• Lặp lại âm thanh hoặc lời nói trong một số tình huống.

Không phải trẻ nào có một hành vi trên cũng là tự kỷ. Điều quan trọng là cần xem xét tổng thể sự phát triển của trẻ.

Dấu hiệu 7: Trẻ có tiến bộ ngôn ngữ nhưng giao tiếp xã hội vẫn hạn chế?

Đây là điểm cha mẹ không nên bỏ qua.

Một số trẻ có thể nói được nhiều từ hoặc câu nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc sử dụng ngôn ngữ để tương tác. Trẻ có thể nói nhiều về chủ đề mình yêu thích nhưng khó duy trì cuộc trò chuyện, khó chia sẻ cảm xúc hoặc khó hiểu nhu cầu của người khác.

Do đó, đánh giá khả năng của trẻ không chỉ dựa vào “trẻ nói được bao nhiêu từ” mà còn cần xem trẻ sử dụng ngôn ngữ như thế nào để giao tiếp.

Bảng phân biệt chậm nói và dấu hiệu liên quan đến tự kỷ

Bảng trên chỉ mang tính tham khảo, không thay thế cho đánh giá chuyên môn.

Khi nào cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá?

Cha mẹ nên chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn nếu nhận thấy trẻ có nhiều biểu hiện đáng lưu ý cùng lúc, chẳng hạn:

• Không hoặc rất ít phản ứng khi được gọi tên.
• Hạn chế giao tiếp mắt.
• Không hoặc ít sử dụng cử chỉ để giao tiếp.
• Không có xu hướng chia sẻ sự quan tâm với người khác.
• Không bắt chước hành động hoặc âm thanh.
• Khó tương tác và chơi cùng người khác.
• Có hành vi lặp lại hoặc khó thích nghi với thay đổi.
• Khả năng ngôn ngữ bị chững lại hoặc mất đi những kỹ năng đã từng có.

Đặc biệt, nếu cha mẹ cảm thấy “con có điều gì đó khác với những trẻ cùng độ tuổi”, việc trao đổi sớm với chuyên gia có thể giúp gia đình hiểu rõ hơn về nhu cầu phát triển của trẻ.

Vì sao cần phân biệt sớm tự kỷ và chậm nói?

Mỗi trẻ có tốc độ phát triển khác nhau. Tuy nhiên, việc theo dõi và đánh giá sớm giúp cha mẹ không bỏ qua những nhu cầu hỗ trợ quan trọng.

Nếu trẻ chỉ gặp khó khăn về ngôn ngữ, chương trình hỗ trợ có thể tập trung nhiều hơn vào phát triển vốn từ, khả năng hiểu lời, phát âm và sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp.

Nếu trẻ có khó khăn về giao tiếp xã hội và các lĩnh vực phát triển khác, kế hoạch hỗ trợ cần được xây dựng toàn diện hơn, phù hợp với khả năng và nhu cầu riêng của trẻ.

Điều quan trọng không phải là gắn nhãn cho trẻ, mà là hiểu trẻ đang cần gì để có hướng hỗ trợ phù hợp.

Cha mẹ có thể hỗ trợ trẻ tại nhà như thế nào?

Cha mẹ có thể tạo nhiều cơ hội giao tiếp tự nhiên trong các hoạt động hằng ngày:

• Tăng tương tác trực tiếp: Dành thời gian chơi cùng trẻ, hạn chế các yếu tố gây xao nhãng và chủ động tạo lượt tương tác qua lại.
• Nói ngắn gọn, dễ hiểu: Sử dụng những câu đơn giản, phù hợp với khả năng tiếp nhận hiện tại của trẻ.
• Khuyến khích trẻ yêu cầu: Khi trẻ muốn đồ chơi, đồ ăn hoặc hoạt động yêu thích, hãy tạo cơ hội để trẻ sử dụng ánh mắt, cử chỉ, âm thanh hoặc lời nói để thể hiện nhu cầu.
• Chơi bắt chước: Cha mẹ có thể bắt chước hành động của trẻ trước, sau đó khuyến khích trẻ bắt chước lại những hành động đơn giản.
• Mở rộng lời nói của trẻ: Nếu trẻ nói “xe”, cha mẹ có thể mở rộng thành “xe ô tô”, “ô tô chạy” tùy khả năng của trẻ.

Quan trọng nhất là duy trì tương tác tích cực, kiên nhẫn và tránh tạo áp lực khiến trẻ sợ giao tiếp.

AutismBS đồng hành cùng cha mẹ trên hành trình hỗ trợ trẻ

Khi trẻ có dấu hiệu chậm nói hoặc khó khăn trong giao tiếp, cha mẹ nên tìm đến một trung tâm can thiệp uy tín có đội ngũ chuyên môn và chương trình hỗ trợ phù hợp với từng trẻ.

AutismBS hướng tới giáo dục đặc biệt theo định hướng cá nhân hóa, chú trọng đánh giá nhu cầu và xây dựng mục tiêu phù hợp với khả năng của từng trẻ.

Các hoạt động hỗ trợ có thể tập trung vào những lĩnh vực như giao tiếp, ngôn ngữ, tương tác xã hội, kỹ năng chơi, kỹ năng thích ứng và các kỹ năng phát triển cần thiết khác.

Với gia đình đang tìm kiếm dịch vụ can thiệp sớm trẻ tự kỷ, việc lựa chọn chương trình phù hợp và bắt đầu hỗ trợ khi trẻ có nhu cầu là một bước quan trọng trong hành trình đồng hành cùng con.

Kết luận

Phân biệt tự kỷ và chậm nói không nên chỉ dựa vào việc trẻ nói được nhiều hay ít. Cha mẹ cần quan sát toàn diện khả năng giao tiếp mắt, phản ứng khi gọi tên, cử chỉ, bắt chước, tương tác xã hội, khả năng chia sẻ sự quan tâm và hành vi của trẻ.

Nếu nhận thấy trẻ có nhiều dấu hiệu bất thường hoặc cha mẹ còn băn khoăn về sự phát triển của con, hãy chủ động tìm kiếm đánh giá chuyên môn để hiểu rõ hơn về nhu cầu của trẻ.

Liên hệ AutismBS để được tư vấn về chương trình hỗ trợ và dịch vụ can thiệp sớm trẻ tự kỷ, chậm nói và các nhu cầu giáo dục đặc biệt khác.

Tham khảo thêm: 5 tiêu chí lựa chọn trung tâm tự kỷ Hà Nội chất lượng, phù hợp với trẻ

Nếu cha mẹ đang tìm một tài liệu thực hành dễ áp dụng tại nhà, bộ sách “10 Tuần Cùng Con Bứt Phá Ngôn Ngữ” sẽ là người bạn đồng hành phù hợp. Cha mẹ có thể tham khảo các link báo dưới đây: 

• Báo phụ nữ Việt Nam: Cha mẹ - nhà trị liệu đầu tiên và quan trọng nhất của trẻ tự kỷ
• Báo lao động trẻ: Cẩm nang giúp cha mẹ trở thành nhà trị liệu đầu tiên của trẻ tự kỷ 
• Báo giáo dục và thời đại: Lộ trình đồng hành với trẻ tự kỷ chậm nói tại nhà