Tự kỷ có chữa được không? Góc nhìn khoa học cha mẹ cần hiểu đúng

Nỗi lo phía sau câu hỏi ấy thường rất lớn: Con có thể nói được không? Có thể đi học bình thường không? Sau này con có tự lập được không? Có cần can thiệp cả đời không?

Góc nhìn khoa học hiện nay cho thấy: tự kỷ không phải một căn bệnh có thể “chữa khỏi” bằng một loại thuốc hay một phương pháp duy nhất. Tự kỷ là một rối loạn phát triển thần kinh với mức độ biểu hiện rất khác nhau giữa từng người. Mục tiêu của hỗ trợ và can thiệp không phải là “xóa bỏ con người tự kỷ”, mà là giúp trẻ phát triển giao tiếp, học tập, kỹ năng xã hội, khả năng thích nghi và mức độ độc lập tốt nhất có thể.

Điều đáng mừng là can thiệp phù hợp, đặc biệt khi bắt đầu sớm, có thể tạo ra những thay đổi tích cực về kỹ năng và chất lượng cuộc sống của trẻ. American Academy of Pediatrics (AAP) khuyến nghị trẻ có nguy cơ hoặc chậm phát triển được đánh giá và tiếp cận dịch vụ can thiệp sớm kịp thời, thay vì trì hoãn chỉ vì chưa có chẩn đoán chính thức.

Vậy cha mẹ nên hiểu thế nào về “chữa tự kỷ”? Và làm sao lựa chọn một trung tâm can thiệp uy tín cho con?

Tự kỷ có chữa khỏi hoàn toàn không?

Theo hiểu biết khoa học hiện nay, chưa có phương pháp điều trị nào có thể chữa khỏi hoàn toàn rối loạn phổ tự kỷ.

Tuy nhiên, “không có thuốc chữa khỏi” không đồng nghĩa với “không thể tiến bộ”. Đây là hai khái niệm cha mẹ cần phân biệt rõ. Tự kỷ liên quan đến sự khác biệt trong phát triển và hoạt động của hệ thần kinh. Các biểu hiện có thể bao gồm khó khăn về:

• Giao tiếp và ngôn ngữ.
• Tương tác xã hội.
• Chia sẻ sự chú ý.
• Bắt chước.
• Chơi và học.
• Điều chỉnh hành vi.
• Khả năng thích nghi.
• Xử lý các kích thích từ môi trường.
• Các hành vi hoặc sở thích hạn chế, lặp lại.

Mức độ biểu hiện của mỗi trẻ không giống nhau. Vì vậy, không thể dự đoán tương lai của trẻ chỉ từ nhãn chẩn đoán “tự kỷ”.

Có trẻ sau một thời gian hỗ trợ có thể giao tiếp bằng lời tốt hơn, đi học hòa nhập và tự thực hiện nhiều hoạt động hằng ngày. Có trẻ vẫn cần hỗ trợ đáng kể trong giao tiếp, học tập hoặc sinh hoạt.

Mục tiêu đúng đắn là xác định: Trẻ đang gặp khó khăn ở đâu và cần hỗ trợ như thế nào để phát huy tối đa khả năng của mình?

“Chữa khỏi tự kỷ” và “can thiệp tự kỷ” có giống nhau không?

Không. “Chữa khỏi” thường khiến người ta nghĩ đến việc loại bỏ hoàn toàn một bệnh lý.

Trong khi đó, can thiệp tự kỷ tập trung vào việc xây dựng và phát triển những kỹ năng mà trẻ đang thiếu hoặc gặp khó khăn.

Theo AAP, mục tiêu của can thiệp cho trẻ tự kỷ bao gồm giảm những khó khăn cốt lõi, phát triển kỹ năng thích nghi, tăng khả năng độc lập và giảm các hành vi ảnh hưởng đến việc học tập, giao tiếp và sinh hoạt. Can thiệp cần được cá nhân hóa, phù hợp với độ tuổi, nhu cầu và mục tiêu cụ thể của trẻ.

Ví dụ, thay vì đặt mục tiêu chung chung là: “Chữa tự kỷ cho con.”

Một kế hoạch can thiệp thực tế có thể đặt các mục tiêu cụ thể hơn:

• Trẻ biết yêu cầu bằng lời hoặc cử chỉ.
• Trẻ tăng khả năng đáp ứng khi được gọi tên.
• Trẻ biết luân phiên trong trò chơi.
• Trẻ có thể ngồi tham gia hoạt động trong thời gian phù hợp.
• Trẻ giảm hành vi gây cản trở việc học.
• Trẻ biết tự xúc ăn.
• Trẻ biết đi vệ sinh theo quy trình.
• Trẻ biết tương tác với bạn.
• Trẻ có thể tham gia hoạt động học tập phù hợp với khả năng.

Những kỹ năng tưởng như nhỏ này lại có thể tạo ra thay đổi rất lớn đối với mức độ độc lập của trẻ trong cuộc sống.

Vì sao can thiệp sớm lại quan trọng?

Một trong những hiểu lầm phổ biến là: “Con còn nhỏ, cứ đợi thêm vài tuổi xem có tự nói được không.”

Với trẻ có dấu hiệu chậm phát triển hoặc nguy cơ tự kỷ, đây có thể là một sự trì hoãn không cần thiết.

AAP nhấn mạnh rằng khi trẻ có nguy cơ ASD hoặc có chậm phát triển, cần tiến hành đánh giá kịp thời và kết nối với dịch vụ can thiệp sớm phù hợp. Trẻ có chậm phát triển không nhất thiết phải chờ đến khi có chẩn đoán tự kỷ hoàn chỉnh mới được hỗ trợ.

Can thiệp sớm tác động vào điều gì?

Ở trẻ nhỏ, can thiệp có thể tập trung vào: Giao tiếp → tương tác → bắt chước → chơi → ngôn ngữ → chú ý → hành vi → kỹ năng tự lập. Những kỹ năng này có tính liên kết.

Ví dụ, khi trẻ học được cách: nhìn → chú ý → bắt chước → yêu cầu → tương tác → sử dụng ngôn ngữ thì trẻ có thêm nền tảng để học những kỹ năng phức tạp hơn.

AAP cũng ghi nhận vai trò quan trọng của cha mẹ trong can thiệp sớm, trong đó các cơ hội học tập có thể được tích hợp vào hoạt động hằng ngày và giúp trẻ khái quát kỹ năng ra ngoài môi trường can thiệp.

Can thiệp sớm có thực sự giúp trẻ tự kỷ tiến bộ?

Có bằng chứng khoa học cho thấy nhiều hình thức can thiệp phát triển – hành vi có thể mang lại lợi ích cho trẻ tự kỷ, nhưng mức độ đáp ứng của từng trẻ là khác nhau.

Một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng về mô hình Early Start Denver Model (ESDM) ở trẻ nhỏ cho thấy nhóm nhận can thiệp ESDM có những cải thiện đáng kể về nhận thức và hành vi thích nghi so với nhóm đối chứng sau thời gian nghiên cứu.

Điều này không có nghĩa: “Can thiệp sớm = chắc chắn hết tự kỷ.” Đây là cách diễn giải quá mức bằng chứng khoa học.

Điều có thể nói chính xác hơn là: Can thiệp phù hợp có thể giúp trẻ phát triển những kỹ năng quan trọng và cải thiện chức năng trong cuộc sống; kết quả phụ thuộc vào đặc điểm của trẻ, thời điểm can thiệp, chất lượng chương trình, mức độ tham gia của gia đình và nhiều yếu tố khác.

Vì vậy, cha mẹ nên cảnh giác với những lời quảng cáo như:

• “Chữa khỏi tự kỷ 100%.”
• “Hết tự kỷ sau X tháng.”
• “Cam kết khỏi hoàn toàn.”
• “Một phương pháp áp dụng cho mọi trẻ.”
• “Không cần đánh giá, chỉ cần học là khỏi.”

Không có cơ sở để cam kết kết quả tuyệt đối cho mọi trẻ tự kỷ.

Trẻ tự kỷ có thể nói chuyện, đi học và tự lập không?

Có thể, nhưng mức độ khác nhau ở từng trẻ. Tự kỷ là một phổ rất rộng.

Có trẻ có khả năng ngôn ngữ tốt nhưng gặp khó khăn trong giao tiếp xã hội. Có trẻ không sử dụng lời nói nhưng có thể phát triển giao tiếp bằng cử chỉ, hình ảnh hoặc các phương tiện hỗ trợ. Có trẻ có khả năng học tập tốt nhưng cần hỗ trợ về kỹ năng xã hội và điều chỉnh hành vi.

Do đó, câu hỏi: “Trẻ tự kỷ có khỏi không?” Đôi khi nên được chuyển thành: “Con tôi có thể phát triển đến mức nào và chúng tôi có thể làm gì để hỗ trợ con tốt nhất?” Đây là cách tiếp cận thực tế và có lợi hơn cho trẻ.

Cha mẹ nên can thiệp những gì cho trẻ tự kỷ?

Không phải trẻ nào cũng cần cùng một chương trình. Một kế hoạch tốt thường bắt đầu bằng đánh giá toàn diện, sau đó xác định những ưu tiên phù hợp.

Phát triển giao tiếp

Đây thường là một trong những mục tiêu quan trọng nhất. Tùy trẻ, mục tiêu có thể là:

• Tăng giao tiếp mắt có chức năng.
• Tăng cử chỉ.
• Biết yêu cầu.
• Biết từ chối.
• Biết lựa chọn.
• Tăng vốn từ.
• Phát triển câu.
• Tăng khả năng hội thoại.
• Sử dụng hệ thống giao tiếp hỗ trợ khi cần.

Phát triển tương tác xã hội

Trẻ có thể được hỗ trợ để:

• Chú ý đến người khác.
• Luân phiên.
• Chờ đợi.
• Bắt chước.
• Chia sẻ đồ chơi.
• Tham gia trò chơi tương tác.
• Hiểu các tín hiệu xã hội cơ bản.

Phát triển kỹ năng chơi

Chơi không chỉ để giải trí. Thông qua chơi, trẻ học: bắt chước – giải quyết vấn đề – ngôn ngữ – tương tác – tưởng tượng – tuân thủ luật chơi.

Phát triển kỹ năng tự lập

Can thiệp hiệu quả không nên chỉ tập trung vào việc trẻ ngồi học tại bàn. Những kỹ năng như:

• Tự ăn.
• Tự mặc quần áo.
• Vệ sinh cá nhân.
• Thu dọn đồ chơi.
• Đi ngủ đúng quy trình.
• Thực hiện hướng dẫn.
• An toàn khi ra ngoài.

Đều có giá trị lâu dài.

Hỗ trợ hành vi

Một số trẻ có hành vi la hét, đánh, cắn, chạy khỏi khu vực, ăn vạ hoặc hành vi lặp lại.

Thay vì chỉ cố gắng “dập” hành vi, chuyên gia cần tìm hiểu:

• Hành vi xuất hiện vì lý do gì?
• Trẻ muốn yêu cầu?
• Trẻ không hiểu yêu cầu?
• Trẻ khó chịu vì âm thanh?
• Trẻ muốn tránh một hoạt động?
• Trẻ chưa có cách giao tiếp khác?

Khi hiểu được chức năng của hành vi, việc xây dựng phương án hỗ trợ sẽ có cơ sở hơn.

Những phương pháp can thiệp nào thường được sử dụng?

Hiện nay có nhiều mô hình và phương pháp giáo dục – hành vi – phát triển được sử dụng cho trẻ tự kỷ.

Tại AutismBS, website giới thiệu các phương pháp như ABA, ESDM (Denver), Floortime, TEACCH, PECS và Small Step, được lựa chọn theo mục tiêu và nhu cầu của từng trẻ.

Điều quan trọng là cha mẹ không nên chỉ hỏi: “Trung tâm dùng phương pháp gì?” Mà nên hỏi thêm:

• Phương pháp đó được sử dụng cho mục tiêu nào?
• Ai trực tiếp thực hiện?
• Trẻ được đánh giá trước khi can thiệp không?
• Mục tiêu có được cá nhân hóa không?
• Có dữ liệu theo dõi tiến bộ không?
• Khi trẻ không tiến bộ, chương trình có được điều chỉnh không?
• Cha mẹ có được hướng dẫn để hỗ trợ tại nhà không?

AAP cũng nhấn mạnh rằng các dịch vụ hỗ trợ trẻ tự kỷ cần có mục tiêu rõ ràng, cá nhân hóa, phù hợp phát triển, lấy trẻ và gia đình làm trung tâm, đồng thời tránh các phương pháp gây tổn thương hoặc trừng phạt gây sang chấn.

Làm thế nào để chọn trung tâm can thiệp uy tín cho trẻ?

Đây là vấn đề rất quan trọng bởi chất lượng can thiệp có thể ảnh hưởng trực tiếp đến trải nghiệm học tập và tiến bộ của trẻ. Một trung tâm can thiệp uy tín nên có những yếu tố cơ bản sau:

Có đánh giá trước khi xây dựng chương trình

Không nên đưa mọi trẻ vào cùng một chương trình.

Trẻ cần được xác định:

• Mức độ giao tiếp.
• Ngôn ngữ tiếp nhận và biểu đạt.
• Khả năng bắt chước.
• Khả năng chú ý.
• Kỹ năng xã hội.
• Hành vi.
• Kỹ năng tự lập.
• Khả năng học tập.

Có mục tiêu cụ thể và đo lường được

Ví dụ: Không nên chỉ ghi:

“Tăng khả năng giao tiếp.”

Mà có thể cụ thể hóa: “Trẻ chủ động yêu cầu bằng từ/cử chỉ trong X tình huống quen thuộc.”

Mục tiêu càng rõ, việc theo dõi tiến bộ càng dễ dàng.

Có điều chỉnh chương trình

Nếu sau một thời gian trẻ không tiến bộ, trung tâm cần xem xét: Mục tiêu → phương pháp → cách dạy → môi trường → động lực → mức độ hỗ trợ. Không nên đơn giản kết luận rằng “trẻ không hợp tác”.

Có sự tham gia của gia đình

Trẻ không chỉ sống ở trung tâm.

Nếu kỹ năng chỉ xuất hiện trong phòng can thiệp mà không được sử dụng ở nhà, trường học hoặc cộng đồng thì khả năng khái quát hóa còn hạn chế.

Vì vậy, cha mẹ cần được hướng dẫn cách tạo cơ hội giao tiếp và học tập trong đời sống hằng ngày.

AutismBS – hướng đến can thiệp cá nhân hóa cho trẻ tự kỷ

AutismBS là hệ thống giáo dục đặc biệt được xây dựng với định hướng hỗ trợ trẻ tự kỷ, chậm nói, tăng động giảm chú ý, khuyết tật trí tuệ, down và các nhóm trẻ có nhu cầu đặc biệt. AutismBS giới thiệu chương trình theo hướng cá nhân hóa, với các bước gồm đánh giá phát triển, xây dựng lộ trình phù hợp và lựa chọn phương pháp can thiệp theo nhu cầu của trẻ.

Đây là cách tiếp cận phù hợp với nguyên tắc quan trọng trong can thiệp tự kỷ: không coi tất cả trẻ tự kỷ là giống nhau.

Dịch vụ can thiệp sớm trẻ tự kỷ tại AutismBS hướng đến điều gì?

Tại AutismBS chương trình tập trung vào nhiều nhóm kỹ năng như:

• Ngôn ngữ và giao tiếp.
• Khả năng chú ý.
• Kỹ năng xã hội.
• Kiểm soát và điều chỉnh hành vi.
• Khả năng học tập.
• Kỹ năng tự lập.

Mục tiêu cuối cùng không đơn thuần là khiến trẻ “trông giống trẻ bình thường”, mà là giúp trẻ giao tiếp tốt hơn, học được nhiều kỹ năng hơn, tăng tính độc lập và tham gia tốt hơn vào đời sống gia đình – trường học – cộng đồng.

Nếu gia đình đang tìm hiểu dịch vụ can thiệp sớm trẻ tự kỷ, cha mẹ có thể tham khảo thông tin chương trình và đăng ký tư vấn trực tiếp với AutismBS qua website chính thức.

Cha mẹ cần tránh những sai lầm nào khi tìm cách “chữa” tự kỷ?

Sai lầm 1: Tin vào lời hứa “chữa khỏi hoàn toàn”

Tự kỷ không có một “phác đồ chữa khỏi” duy nhất được khoa học công nhận.

Hãy yêu cầu đơn vị cung cấp dịch vụ giải thích rõ: Mục tiêu – phương pháp – bằng chứng – cách đo kết quả.

Sai lầm 2: Chờ trẻ tự khỏi

Một số trẻ có thể phát triển thêm kỹ năng theo thời gian, nhưng với trẻ đang có dấu hiệu chậm phát triển, trì hoãn đánh giá và hỗ trợ có thể làm mất đi những cơ hội học tập quan trọng.

AAP khuyến nghị kết nối trẻ với đánh giá và can thiệp sớm khi có nguy cơ hoặc chậm phát triển.

Sai lầm 3: Chỉ tập trung vào việc cho trẻ nói

Ngôn ngữ rất quan trọng, nhưng giao tiếp không chỉ là lời nói.

Một trẻ có thể nói nhiều từ nhưng vẫn gặp khó khăn đáng kể trong tương tác xã hội.

Ngược lại, một trẻ chưa nói được vẫn có thể được hỗ trợ phát triển giao tiếp bằng cử chỉ, hình ảnh hoặc phương tiện giao tiếp hỗ trợ phù hợp.

Sai lầm 4: So sánh con với trẻ khác

Hai trẻ cùng được chẩn đoán tự kỷ có thể có khả năng hoàn toàn khác nhau.

Tiến bộ của trẻ nên được đánh giá dựa trên chính mục tiêu và đường phát triển của trẻ.

Tự kỷ có thể “hết dấu hiệu” sau can thiệp không?

Một số trẻ có thể tiến bộ đến mức những biểu hiện ban đầu giảm đáng kể, khả năng giao tiếp và thích nghi tăng lên và nhu cầu hỗ trợ thay đổi theo thời gian.

Nhưng điều đó không nên được hiểu đơn giản là: “Có một phương pháp chữa khỏi tự kỷ.” Kết quả phát triển chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố và rất khác nhau giữa từng trẻ.

Vì vậy, một chương trình can thiệp chất lượng nên tập trung vào kết quả chức năng thực tế:

Trẻ giao tiếp tốt hơn chưa?
Trẻ học tốt hơn chưa?
Trẻ tự lập hơn chưa?
Trẻ tương tác tốt hơn chưa?
Trẻ có thể tham gia nhiều hơn vào cuộc sống gia đình và cộng đồng chưa?

Đây mới là những câu hỏi có giá trị lâu dài.

Kết luận: Đừng tìm một “phép chữa”, hãy tìm đúng hướng hỗ trợ cho trẻ

Tự kỷ có chữa được không? Câu trả lời khoa học là: hiện chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn tự kỷ, nhưng trẻ có thể tiến bộ đáng kể với sự hỗ trợ phù hợp.

Điều cha mẹ cần tìm không phải là một lời hứa “chữa khỏi 100%”, mà là một chương trình: Đánh giá đúng → mục tiêu rõ → can thiệp cá nhân hóa → theo dõi tiến bộ → phối hợp gia đình → điều chỉnh liên tục.

Đặc biệt với trẻ nhỏ, đừng chờ đến khi khó khăn trở nên rõ rệt mới bắt đầu tìm kiếm sự hỗ trợ.

Nếu gia đình đang tìm trung tâm can thiệp uy tín hoặc quan tâm đến dịch vụ can thiệp sớm trẻ tự kỷ, AutismBS có thể là một địa chỉ để cha mẹ tham khảo. Hệ thống hiện giới thiệu định hướng can thiệp sớm, giáo dục đặc biệt và chương trình cá nhân hóa cho trẻ có nhu cầu phát triển đặc biệt.

Tham khảo thêm: Can thiệp sớm cho trẻ tự kỷ có hiệu quả không? Góc nhìn chuyên gia

---

Nếu cha mẹ đang tìm một tài liệu thực hành dễ áp dụng tại nhà, bộ sách “10 Tuần Cùng Con Bứt Phá Ngôn Ngữ” sẽ là người bạn đồng hành phù hợp. Cha mẹ có thể tham khảo các link báo dưới đây: 

• Báo phụ nữ Việt Nam: Cha mẹ - nhà trị liệu đầu tiên và quan trọng nhất của trẻ tự kỷ
• Báo lao động trẻ: Cẩm nang giúp cha mẹ trở thành nhà trị liệu đầu tiên của trẻ tự kỷ 
• Báo giáo dục và thời đại: Lộ trình đồng hành với trẻ tự kỷ chậm nói tại nhà