Trẻ không giao tiếp mắt có phải dấu hiệu tự kỷ? Đây là băn khoăn thường gặp của nhiều cha mẹ khi nhận thấy con ít nhìn vào người đối diện, gọi tên nhưng trẻ không quay lại hoặc dường như không chú ý đến người đang trò chuyện.
Nội dung bài viết
Giao tiếp mắt là một phần quan trọng trong quá trình tương tác xã hội. Tuy nhiên, chỉ riêng việc trẻ ít giao tiếp mắt hoặc không nhìn vào mắt người khác chưa đủ để kết luận trẻ tự kỷ. Cha mẹ cần quan sát thêm nhiều khía cạnh khác như khả năng giao tiếp, tương tác xã hội, bắt chước, sử dụng cử chỉ và hành vi của trẻ.
Giao tiếp mắt là gì và vì sao quan trọng với trẻ?
Giao tiếp mắt là việc trẻ sử dụng ánh nhìn để kết nối, trao đổi hoặc chia sẻ sự chú ý với người khác.
Trong quá trình phát triển, trẻ có thể nhìn vào cha mẹ khi được gọi tên, nhìn người khác khi muốn yêu cầu, nhìn để chia sẻ niềm vui hoặc quan sát nét mặt của người đối diện trong lúc tương tác.
Giao tiếp mắt không phải là việc trẻ phải nhìn chằm chằm vào mắt người khác. Điều quan trọng hơn là trẻ có sử dụng ánh mắt một cách tự nhiên để tương tác và kết nối với người khác hay không.
Có thể là một dấu hiệu cần lưu ý, nhưng không thể dựa vào dấu hiệu này để chẩn đoán tự kỷ.
Trẻ trong phổ tự kỷ có thể gặp khó khăn trong việc sử dụng giao tiếp mắt và các hình thức giao tiếp xã hội khác. Một số trẻ ít nhìn người đối diện, ít nhìn theo hướng người khác chỉ hoặc không sử dụng ánh mắt để chia sẻ sự quan tâm.
Tuy nhiên, trẻ không giao tiếp mắt cũng có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Vì vậy, cha mẹ nên quan sát trẻ trong nhiều hoàn cảnh và xem xét tổng thể quá trình phát triển.
7 dấu hiệu cha mẹ nên quan sát khi trẻ ít giao tiếp mắt
Trẻ ít nhìn người khác khi giao tiếp
Khi cha mẹ gọi tên, trò chuyện hoặc chơi cùng, trẻ thường không nhìn về phía người đang tương tác với mình.
Cha mẹ có thể thử tạo những tình huống giao tiếp tự nhiên để quan sát phản ứng của trẻ thay vì liên tục yêu cầu trẻ “nhìn mẹ”.
Trẻ gọi không quay đầu hoặc phản ứng kém khi gọi tên
Một số trẻ có biểu hiện gọi nhiều lần nhưng không quay lại, đặc biệt khi không có yếu tố gây xao nhãng.
Đây là dấu hiệu cha mẹ nên theo dõi, nhưng cũng cần loại trừ các vấn đề về thính giác và xem xét khả năng chú ý của trẻ.
Trẻ ít sử dụng cử chỉ giao tiếp
Trẻ có thể ít chỉ tay để yêu cầu hoặc chia sẻ, ít vẫy tay chào, ít gật đầu hoặc lắc đầu.
Khi kết hợp với việc hạn chế giao tiếp mắt, ít phản ứng khi gọi tên và ít tương tác xã hội, cha mẹ nên chủ động tìm hiểu thêm.
Trẻ không có xu hướng chia sẻ sự quan tâm
Ví dụ, trẻ nhìn thấy một món đồ chơi thú vị nhưng không quay sang nhìn cha mẹ, không chỉ cho cha mẹ xem hoặc không tìm cách thu hút sự chú ý của người khác.
Khả năng chia sẻ sự chú ý là một khía cạnh quan trọng trong giao tiếp xã hội.
Trẻ ít bắt chước
Trẻ nhỏ thường học thông qua bắt chước. Cha mẹ có thể quan sát xem trẻ có bắt chước vỗ tay, làm động tác theo bài hát, sử dụng đồ chơi hoặc bắt chước âm thanh, từ ngữ hay không.
Nếu trẻ đồng thời ít giao tiếp mắt và gặp khó khăn trong bắt chước, đây là những dấu hiệu nên được theo dõi.
Trẻ ít chủ động tương tác với người khác
Trẻ có thể thích chơi một mình trong phần lớn thời gian, ít tìm kiếm sự tương tác với cha mẹ hoặc không chủ động chia sẻ niềm vui, cảm xúc.
Tuy nhiên, sở thích chơi một mình ở một số thời điểm không đồng nghĩa với tự kỷ. Điều cần quan tâm là mức độ và tính ổn định của hành vi trong nhiều tình huống.
Trẻ có hành vi hoặc sở thích lặp lại
Một số trẻ có thể xuất hiện các hành vi lặp lại như lặp động tác, sắp xếp đồ vật theo một cách nhất định, quan tâm đặc biệt đến một chủ đề hoặc khó thích nghi khi thói quen thay đổi.
Khi những biểu hiện này đi kèm khó khăn về giao tiếp xã hội, cha mẹ nên cân nhắc cho trẻ được đánh giá phát triển.
Quan sát các hành vi khi trẻ ít giao tiếp mắt để đánh giá.
Phân biệt trẻ ít giao tiếp mắt và dấu hiệu tự kỷ
Không phải trẻ ít nhìn mắt người khác đều thuộc phổ tự kỷ. Cha mẹ có thể tham khảo một số khía cạnh sau:
Khía cạnh quan sát
Trẻ có thể ít giao tiếp mắt
Dấu hiệu cần được đánh giá thêm
Giao tiếp mắt
Có thể ít nhìn trong một số tình huống
Hạn chế rõ rệt và kéo dài
Gọi tên
Vẫn có phản ứng trong nhiều tình huống
Thường xuyên không phản ứng
Cử chỉ
Vẫn biết chỉ tay, vẫy tay, gật/lắc đầu
Ít hoặc hạn chế cử chỉ giao tiếp
Chia sẻ
Có xu hướng chia sẻ sự quan tâm
Ít chia sẻ sự chú ý, niềm vui
Bắt chước
Có thể bắt chước hành động, âm thanh
Gặp khó khăn rõ rệt trong bắt chước
Tương tác xã hội
Vẫn chủ động tương tác
Hạn chế tương tác với người khác
Hành vi
Không nhất thiết có hành vi lặp lại
Có thể xuất hiện hành vi, sở thích lặp lại
Bảng trên chỉ mang tính tham khảo. Không nên tự chẩn đoán trẻ dựa trên một vài dấu hiệu riêng lẻ.
Khi nào cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá?
Cha mẹ nên cân nhắc tìm kiếm đánh giá chuyên môn nếu trẻ không giao tiếp mắt và đồng thời có nhiều biểu hiện như:
Không hoặc ít phản ứng khi được gọi tên.
Chậm nói hoặc không sử dụng lời nói để giao tiếp.
Ít chỉ tay, ít sử dụng cử chỉ.
Không hoặc ít chia sẻ sự quan tâm với người khác.
Khó bắt chước hành động hoặc âm thanh.
Ít chủ động tương tác với cha mẹ.
Có hành vi lặp lại hoặc sở thích đặc biệt.
Khó thích nghi với những thay đổi trong sinh hoạt.
Có sự mất đi những kỹ năng giao tiếp đã từng có.
Đánh giá sớm không có nghĩa là cha mẹ đang “gắn nhãn” cho trẻ. Mục tiêu quan trọng là hiểu trẻ đang gặp khó khăn ở đâu và cần được hỗ trợ như thế nào.
Đánh giá sớm là hiểu trẻ đang gặp khó khăn ở đâu và cần được hỗ trợ như thế nào.
Cha mẹ có thể làm gì để tăng tương tác với trẻ?
Nếu trẻ ít giao tiếp mắt, cha mẹ không nên liên tục ép trẻ nhìn vào mắt mình. Thay vào đó, hãy tạo ra những tình huống tương tác tự nhiên và vui vẻ.
Chơi cùng trẻ
Chọn hoạt động mà trẻ yêu thích, ngồi gần trẻ và tham gia vào trò chơi. Cha mẹ có thể bắt chước hành động của trẻ trước, sau đó tạo cơ hội để trẻ bắt chước lại.
Tạo cơ hội giao tiếp
Khi trẻ muốn lấy một món đồ, cha mẹ có thể chờ trẻ nhìn, chỉ tay, phát âm hoặc sử dụng một hình thức giao tiếp phù hợp trước khi đáp ứng.
Sử dụng lời nói đơn giản
Thay vì nói những câu dài, hãy sử dụng từ hoặc câu ngắn phù hợp với khả năng của trẻ. Ví dụ: “xe”, “xe chạy”, “bóng đâu?”, “mở ra”.
Tăng hoạt động tương tác hai chiều
Các trò chơi như ú òa, thổi bong bóng, hát có động tác, đọc sách tranh hoặc chơi luân phiên có thể tạo thêm cơ hội để trẻ nhìn, chờ đợi, bắt chước và phản hồi.
Điều quan trọng là khuyến khích giao tiếp thay vì tạo áp lực buộc trẻ phải nhìn vào mắt người khác.
Can thiệp sớm có ý nghĩa như thế nào?
Khi trẻ có dấu hiệu khó khăn về giao tiếp xã hội, ngôn ngữ hoặc phát triển, việc tìm hiểu nhu cầu của trẻ càng sớm càng giúp gia đình chủ động hơn trong việc hỗ trợ.
Dịch vụ can thiệp sớm trẻ tự kỷ có thể được xây dựng dựa trên mục tiêu và khả năng riêng của từng trẻ. Nội dung hỗ trợ có thể tập trung vào giao tiếp, ngôn ngữ, tương tác xã hội, bắt chước, kỹ năng chơi và các kỹ năng thích ứng.
Mỗi trẻ có một mức độ và nhu cầu khác nhau, vì vậy chương trình hỗ trợ cũng cần được cá nhân hóa thay vì áp dụng một phương pháp giống nhau cho tất cả trẻ.
Đội ngũ có chuyên môn phù hợp với lĩnh vực giáo dục đặc biệt.
Trẻ được đánh giá và xác định mục tiêu hỗ trợ phù hợp.
Chương trình có tính cá nhân hóa.
Có theo dõi tiến bộ và điều chỉnh mục tiêu.
Gia đình được hướng dẫn cách phối hợp hỗ trợ trẻ tại nhà.
Môi trường đảm bảo an toàn và tôn trọng trẻ.
Một môi trường can thiệp phù hợp không chỉ tập trung vào việc trẻ làm được một kỹ năng mà còn hướng đến khả năng sử dụng kỹ năng đó trong giao tiếp và cuộc sống hằng ngày.
AutismBS - Đồng hành cùng trẻ theo hướng phù hợp với nhu cầu riêng của từng em.
AutismBS đồng hành cùng cha mẹ
Tại AutismBS, mỗi trẻ được nhìn nhận là một cá thể có khả năng, nhu cầu và tốc độ phát triển riêng. Việc hỗ trợ trẻ tập trung vào những mục tiêu phù hợp với khả năng hiện tại, đồng thời tạo cơ hội để trẻ phát triển giao tiếp, tương tác và các kỹ năng cần thiết.
Nếu cha mẹ nhận thấy trẻ không giao tiếp mắt, ít phản ứng khi gọi tên, chậm nói hoặc có những khó khăn trong tương tác, đừng chỉ dựa vào một dấu hiệu để tự kết luận. Hãy quan sát toàn diện và chủ động tìm kiếm sự tư vấn chuyên môn khi cần thiết.
Kết luận
Trẻ không giao tiếp mắt có phải dấu hiệu tự kỷ? Đây có thể là một dấu hiệu cần quan tâm, nhưng không phải cứ trẻ ít giao tiếp mắt là tự kỷ. Cha mẹ cần xem xét đồng thời khả năng giao tiếp, tương tác xã hội, cử chỉ, bắt chước, ngôn ngữ và hành vi của trẻ.
Nếu trẻ có nhiều dấu hiệu đáng lưu ý, đánh giá và hỗ trợ sớm có thể giúp gia đình hiểu rõ hơn về nhu cầu của con.
Liên hệ AutismBS để được tư vấn về phát triển giao tiếp, giáo dục đặc biệt và dịch vụ can thiệp sớm trẻ tự kỷ, đồng hành cùng trẻ theo hướng phù hợp với nhu cầu riêng của từng em.
Nếu cha mẹ đang tìm một tài liệu thực hành dễ áp dụng tại nhà, bộ sách “10 Tuần Cùng Con Bứt Phá Ngôn Ngữ” sẽ là người bạn đồng hành phù hợp. Cha mẹ có thể tham khảo các link báo dưới đây:
