Trẻ 12 - 18 tháng không chỉ tay: Có phải dấu hiệu chậm phát triển?

Thực tế, không chỉ tay không đồng nghĩa với trẻ tự kỷ hay chắc chắn chậm phát triển. Tuy nhiên, ở giai đoạn 12–18 tháng, hành vi chỉ tay có thể cung cấp một thông tin quan trọng về khả năng giao tiếp xã hội và chia sẻ sự chú ý của trẻ.

Nếu trẻ không chỉ tay và đi kèm nhiều biểu hiện bất thường khác, cha mẹ nên chủ động theo dõi và đánh giá phát triển thay vì chỉ chờ trẻ “lớn thêm rồi sẽ tự biết”.

Theo khuyến nghị của American Academy of Pediatrics (AAP), trẻ cần được theo dõi phát triển thường xuyên và sàng lọc rối loạn phổ tự kỷ ở 18 và 24 tháng; khi phát hiện nguy cơ hoặc chậm phát triển, trẻ có thể được giới thiệu đánh giá và can thiệp phù hợp mà không nhất thiết phải chờ có chẩn đoán tự kỷ chính thức.

Trẻ không chỉ tay ở 12–18 tháng có đáng lo không?

Có thể đáng lưu ý, nhưng không thể kết luận chỉ dựa trên một biểu hiện. Chỉ tay là một hình thức giao tiếp không lời. Trẻ có thể dùng ngón tay để:

• Chỉ vào món đồ mình muốn.
• Chỉ cho cha mẹ một thứ thú vị mà trẻ nhìn thấy.
• Chỉ để yêu cầu người lớn lấy đồ.
• Chỉ vào con vật, xe cộ hoặc người quen.
• Chỉ rồi nhìn người lớn như muốn “chia sẻ” điều mình đang chú ý.
• Kết hợp chỉ tay với ánh mắt, âm thanh, từ đơn hoặc cử chỉ.

Điều quan trọng không chỉ là trẻ có chỉ tay hay không, mà còn là trẻ có chủ động sử dụng các hình thức giao tiếp để kết nối và chia sẻ với người khác hay không.

Một trẻ 15 tháng chưa thường xuyên chỉ tay nhưng vẫn nhìn vào mặt cha mẹ, đáp ứng khi được gọi tên, bắt chước hành động, sử dụng cử chỉ để giao tiếp và ngày càng tiến bộ có thể cần được tiếp tục theo dõi.

Ngược lại, nếu trẻ 18 tháng không chỉ tay đồng thời rất ít giao tiếp mắt, không đáp ứng tên gọi, ít cử chỉ giao tiếp, không bắt chước hoặc ít quan tâm đến tương tác xã hội thì mức độ cần lưu ý sẽ cao hơn.

Vì sao hành vi chỉ tay lại quan trọng?

Trong phát triển giao tiếp, chỉ tay không đơn thuần là một động tác của bàn tay. Nó có thể liên quan đến khả năng chia sẻ sự chú ý (joint attention) – tức là trẻ biết hướng sự chú ý của mình và người khác vào cùng một đối tượng hoặc sự kiện.

Ví dụ: Trẻ nhìn thấy một chiếc ô tô chạy ngoài đường → nhìn mẹ → chỉ vào chiếc ô tô → quay lại nhìn mẹ.

Ở tình huống này, trẻ không chỉ muốn “lấy chiếc ô tô”. Trẻ đang cố gắng chia sẻ một điều mình quan tâm với mẹ.

Đây là một khía cạnh quan trọng của giao tiếp xã hội và cần được quan sát trong quá trình đánh giá sự phát triển.

Không chỉ tay có phải là dấu hiệu tự kỷ?

Không. Không chỉ tay không phải là tiêu chí đủ để kết luận trẻ tự kỷ.

Dấu hiệu tự kỷ thường được xem xét trong một bức tranh phát triển rộng hơn, đặc biệt ở hai nhóm: khó khăn về giao tiếp – tương tác xã hội và các hành vi, sở thích hạn chế hoặc lặp lại. AAP cũng nhấn mạnh rằng việc nhận diện nguy cơ cần dựa trên theo dõi phát triển, sàng lọc và đánh giá chuyên môn thay vì một biểu hiện đơn lẻ.

Cha mẹ nên đặc biệt quan sát khi trẻ không chỉ tay và xuất hiện thêm một hoặc nhiều biểu hiện như:

• Ít hoặc hiếm khi giao tiếp mắt.
• Không hoặc ít quay lại khi được gọi tên.
• Ít sử dụng các cử chỉ như vẫy tay, gật đầu, lắc đầu, đưa đồ cho người khác.
• Ít bắt chước hành động của người lớn.
• Ít thể hiện mong muốn chia sẻ niềm vui với cha mẹ.
• Không hoặc ít sử dụng âm thanh, từ ngữ để giao tiếp.
• Không có xu hướng thu hút sự chú ý của người lớn vào thứ mình quan tâm.
• Có vẻ thích chơi một mình và khó tham gia tương tác qua lại.
• Có những hành vi lặp lại hoặc sở thích rất đặc biệt.
• Có biểu hiện nhạy cảm bất thường với âm thanh, ánh sáng, xúc giác hoặc các kích thích khác.
• Đã từng có kỹ năng giao tiếp nhưng sau đó mất đi.

Một biểu hiện riêng lẻ không thể dùng để chẩn đoán tự kỷ. Tuy nhiên, càng có nhiều dấu hiệu xuất hiện cùng nhau, cha mẹ càng nên chủ động cho trẻ được đánh giá phát triển.

12–18 tháng: Cha mẹ nên quan sát những kỹ năng nào?

Thay vì chỉ tập trung vào câu hỏi “con có biết nói chưa?”, cha mẹ nên quan sát toàn bộ hệ thống giao tiếp của trẻ.

Trẻ có giao tiếp bằng mắt không?

Khi cha mẹ gọi, chơi hoặc tương tác, trẻ có nhìn vào khuôn mặt người đối diện không?

Không cần trẻ duy trì giao tiếp mắt liên tục. Điều quan trọng là trẻ có sử dụng ánh mắt một cách tự nhiên để tương tác hay không.

Trẻ có đáp ứng khi được gọi tên?

Cha mẹ có thể quan sát trong nhiều hoàn cảnh khác nhau.

Nếu trẻ đang tập trung vào một hoạt động, việc không quay lại một vài lần chưa nói lên nhiều điều. Nhưng nếu trẻ thường xuyên không phản ứng với tên gọi dù thính lực và môi trường xung quanh không có vấn đề rõ ràng, đây là thông tin nên được lưu ý.

Trẻ có sử dụng cử chỉ để giao tiếp?

Giao tiếp của trẻ trước khi nói thành câu không chỉ dựa vào lời nói. Trẻ có thể:

• Đưa tay về phía đồ vật.
• Đưa đồ cho cha mẹ.
• Kéo tay người lớn đến nơi mình muốn.
• Vẫy tay chào.
• Gật đầu hoặc lắc đầu.
• Chỉ tay.
• Bắt chước hành động.

Những cử chỉ này giúp cha mẹ hiểu trẻ đang phát triển khả năng giao tiếp như thế nào.

Trẻ có biết chia sẻ sự chú ý?

Hãy thử quan sát: Cha mẹ chỉ vào một con vật và nói “con chó kìa”. Trẻ có nhìn theo hướng cha mẹ chỉ không?

Khi trẻ nhìn thấy thứ thú vị, trẻ có quay sang nhìn cha mẹ như muốn chia sẻ không?

Đây là những tình huống đời thường nhưng có giá trị khi theo dõi giao tiếp xã hội và khả năng chú ý chung.

Trẻ có bắt chước?

Bắt chước là một nền tảng quan trọng cho quá trình học. Cha mẹ có thể xem trẻ có bắt chước những hành động đơn giản như: Vỗ tay. Gõ bàn. Lắc đồ chơi. Đưa tay chào. Cho búp bê ăn. Giả vờ nghe điện thoại. Hay không.

Không chỉ tay và chậm nói: Khi nào cần quan tâm nhiều hơn?

Một số cha mẹ cho rằng: “Con chưa nói được nhưng vẫn hiểu hết, đợi thêm vài tháng chắc sẽ nói.”

Đôi khi trẻ chỉ có sự phát triển ngôn ngữ chậm hơn và không có rối loạn phát triển khác. Nhưng chậm nói đi kèm khó khăn giao tiếp xã hội lại là câu chuyện khác.

AAP khuyến nghị sàng lọc phát triển định kỳ và sàng lọc tự kỷ ở 18 và 24 tháng. Khi cha mẹ hoặc chuyên gia có lo ngại về phát triển, việc đánh giá bổ sung có thể được thực hiện sớm hơn thay vì chờ đến đúng mốc sàng lọc tiếp theo.

Vì vậy, cha mẹ nên cân nhắc đánh giá sớm nếu trẻ: Không chỉ tay + ít giao tiếp mắt + ít đáp ứng tên + ít cử chỉ + chậm hoặc không phát triển ngôn ngữ + ít tương tác xã hội.

Đây không phải là công thức chẩn đoán tự kỷ. Đây là nhóm dấu hiệu cho thấy trẻ cần được quan sát và đánh giá kỹ hơn.

Trẻ 12 tháng không chỉ tay có cần can thiệp ngay không?

Không phải trẻ nào 12 tháng chưa chỉ tay cũng cần can thiệp chuyên sâu. Điều quan trọng là đánh giá toàn diện thay vì chỉ đánh giá một kỹ năng.

Ở trẻ 12 tháng, cha mẹ có thể theo dõi sự tiến bộ về:

• Giao tiếp mắt.
• Phản ứng với âm thanh và tên gọi.
• Cử chỉ.
• Bắt chước.
• Tương tác qua lại.
• Chơi.
• Hiểu ngôn ngữ.
• Âm thanh và giao tiếp tiền ngôn ngữ.
• Vận động.
• Khả năng thích nghi với môi trường.

Nếu trẻ 12–18 tháng có nhiều dấu hiệu đáng lo, việc đánh giá sớm có thể giúp gia đình hiểu rõ hơn trẻ đang khó khăn ở lĩnh vực nào và cần hỗ trợ gì.

Can thiệp sớm không có nghĩa là “gắn nhãn” trẻ.

Ngược lại, mục tiêu của đánh giá và can thiệp sớm là xác định nhu cầu của trẻ để hỗ trợ đúng lúc, đúng cách và phù hợp với khả năng của từng trẻ.

Cha mẹ có thể làm gì khi trẻ không chỉ tay?

Tăng cơ hội giao tiếp trong sinh hoạt hằng ngày

Không nhất thiết phải biến mọi hoạt động thành một “giờ học”.

Khi ăn, tắm, chơi, đi dạo hoặc đọc sách, cha mẹ có thể tạo những tình huống để trẻ có lý do giao tiếp.

Ví dụ:

• Đặt món đồ trẻ thích trong tầm nhìn nhưng ngoài tầm với.
• Chờ trẻ thể hiện nhu cầu.
• Đưa ra hai lựa chọn.
• Chỉ vào đồ vật và gọi tên.
• Bắt chước âm thanh của trẻ.
• Tạo trò chơi luân phiên “đến lượt mẹ – đến lượt con”.
• Đọc sách tranh và cùng trẻ chú ý vào một hình ảnh.

Không ép trẻ phải chỉ tay

Mục tiêu không phải là khiến trẻ thực hiện động tác chỉ tay bằng mọi giá.

Điều quan trọng hơn là giúp trẻ hiểu rằng: “Khi con muốn điều gì đó hoặc muốn chia sẻ điều gì đó, con có thể giao tiếp với người khác.”

Nếu trẻ chưa chỉ tay, cha mẹ có thể bắt đầu từ những hình thức giao tiếp mà trẻ đang có, sau đó từng bước mở rộng.

Hạn chế việc đoán nhu cầu của trẻ quá nhanh

Nếu trẻ chỉ cần nhìn hoặc kéo tay cha mẹ là người lớn lập tức đưa đồ, trẻ có thể có ít cơ hội thực hành giao tiếp.

Cha mẹ có thể tạo một khoảng dừng ngắn, quan sát trẻ và chờ một tín hiệu giao tiếp.

Tín hiệu đó ban đầu có thể rất nhỏ: ánh mắt, âm thanh, đưa tay, nhìn về phía đồ vật... Sau đó cha mẹ mới từng bước xây dựng thành cử chỉ và lời nói.

Theo dõi tiến bộ thay vì so sánh với trẻ khác

Mỗi trẻ có tốc độ phát triển khác nhau. Một video trên mạng hoặc một đứa trẻ cùng tuổi biết nói nhiều từ hơn không thể thay thế cho đánh giá phát triển cá nhân.

Điều đáng quan tâm là: Trẻ có đang tiến bộ theo thời gian không?

Khi nào cha mẹ nên tìm đến chuyên gia?

Cha mẹ nên chủ động tìm kiếm tư vấn hoặc đánh giá phát triển khi cảm thấy có điều gì đó “không giống với trước đây” hoặc trẻ không đạt được những kỹ năng giao tiếp phù hợp với độ tuổi.

Đặc biệt, nếu trẻ 12–18 tháng không chỉ tay và đồng thời có nhiều khó khăn về giao tiếp xã hội, việc đánh giá sớm là lựa chọn hợp lý.

AAP khuyến nghị trẻ được sàng lọc tự kỷ ở 18 và 24 tháng; đồng thời, trẻ có dấu hiệu chậm phát triển cần được giới thiệu hỗ trợ đối với những khó khăn đã xác định, không nhất thiết phải chờ hoàn tất chẩn đoán tự kỷ.

Điều này rất quan trọng với phụ huynh bởi can thiệp sớm không nên được hiểu là chỉ dành cho trẻ đã có chẩn đoán tự kỷ.

Một trẻ có khó khăn về ngôn ngữ, giao tiếp, tương tác, bắt chước hoặc kỹ năng thích nghi cũng có thể cần được hỗ trợ phù hợp.

Dịch vụ can thiệp sớm trẻ tự kỷ tại AutismBS

Nếu cha mẹ đang tìm kiếm dịch vụ can thiệp sớm trẻ tự kỷ, việc lựa chọn một đơn vị có định hướng giáo dục đặc biệt, đánh giá nhu cầu cá nhân và phối hợp với gia đình là yếu tố đáng cân nhắc.

AutismBS – Hệ thống Giáo dục Đặc biệt AutismBS hiện triển khai các hoạt động can thiệp sớm và giáo dục hòa nhập cho trẻ tự kỷ, chậm nói, tăng động giảm chú ý, khuyết tật trí tuệ và một số nhóm trẻ có nhu cầu đặc biệt khác. Website của AutismBS cũng giới thiệu định hướng xây dựng chương trình linh hoạt, chú trọng môi trường thân thiện và phát huy năng lực riêng của từng trẻ.

Một điểm quan trọng trong giáo dục đặc biệt là không áp dụng một chương trình giống nhau cho mọi trẻ. AutismBS cho biết chương trình được thiết kế theo hướng cá nhân hóa, phù hợp với nhu cầu và khả năng riêng của từng trẻ.

AutismBS cũng cung cấp dịch vụ đánh giá và xây dựng kế hoạch cá nhân hóa cho trẻ có nhu cầu đặc biệt, nhằm xác định những lĩnh vực trẻ đang gặp khó khăn và xây dựng mục tiêu hỗ trợ phù hợp.

Khi phụ huynh đưa trẻ đến đánh giá, điều gì nên được quan tâm?

Một quá trình đánh giá tốt không nên chỉ xoay quanh câu hỏi: “Con có tự kỷ hay không?” Thay vào đó, cần quan sát nhiều khía cạnh:

• Trẻ giao tiếp bằng cách nào?
• Khả năng hiểu ngôn ngữ ra sao?
• Trẻ có chủ động tương tác không?
• Trẻ có bắt chước không?
• Khả năng chơi như thế nào?
• Trẻ có sử dụng cử chỉ và ánh mắt để giao tiếp không?
• Khó khăn chính nằm ở ngôn ngữ, tương tác, hành vi hay nhiều lĩnh vực cùng lúc?
• Gia đình có thể hỗ trợ trẻ như thế nào tại nhà?

Từ đó, phụ huynh có cơ sở để lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp hơn.

AutismBS đồng hành cùng cha mẹ từ những dấu hiệu đầu tiên

Một trong những điều khiến cha mẹ lo lắng nhất không phải là việc con chưa biết chỉ tay.

Mà là: “Nếu con thực sự đang gặp khó khăn, liệu mình có bỏ lỡ thời điểm quan trọng để hỗ trợ con hay không?”

Câu trả lời không nằm ở việc vội vàng tự chẩn đoán trẻ qua Internet. Cũng không nằm ở việc chờ đợi vô thời hạn.

Cách tiếp cận phù hợp hơn là quan sát – đánh giá – xác định nhu cầu – hỗ trợ – theo dõi tiến bộ.

Với định hướng giáo dục đặc biệt và can thiệp sớm, AutismBS hướng tới việc hỗ trợ trẻ phát triển các kỹ năng giao tiếp, học tập, tương tác và tự lập theo khả năng riêng của từng trẻ. 

Nếu trẻ từ 12–18 tháng không chỉ tay, đặc biệt khi đi kèm chậm nói, ít giao tiếp mắt, ít đáp ứng tên gọi hoặc ít tương tác xã hội, cha mẹ có thể chủ động liên hệ AutismBS để được tư vấn về hướng đánh giá và hỗ trợ phù hợp.

👉 Đừng chờ đến khi trẻ “lớn thêm rồi sẽ tự nói”. Nếu bạn đang có một hoặc nhiều lo lắng về sự phát triển của con, hãy tìm hiểu sớm để biết con đang cần gì.

Tham khảo thêm: Can thiệp sớm cho trẻ tự kỷ có hiệu quả không? Góc nhìn chuyên gia

Nếu cha mẹ đang tìm một tài liệu thực hành dễ áp dụng tại nhà, bộ sách “10 Tuần Cùng Con Bứt Phá Ngôn Ngữ” sẽ là người bạn đồng hành phù hợp. Cha mẹ có thể tham khảo các link báo dưới đây: 

• Báo phụ nữ Việt Nam: Cha mẹ - nhà trị liệu đầu tiên và quan trọng nhất của trẻ tự kỷ
• Báo lao động trẻ: Cẩm nang giúp cha mẹ trở thành nhà trị liệu đầu tiên của trẻ tự kỷ 
• Báo giáo dục và thời đại: Lộ trình đồng hành với trẻ tự kỷ chậm nói tại nhà