Những dấu hiệu tích cực cho thấy trẻ đang tiến bộ dù chưa nói nhiều

“Con chưa nói được nhiều, liệu con có đang tiến bộ thật sự không?”

Dưới góc độ chuyên môn, sự tiến bộ của trẻ không được đo bằng số lượng từ nói ra, mà được đánh giá thông qua những kỹ năng nền tảng đang âm thầm hình thành trước lời nói. Nếu chỉ chờ đến khi trẻ nói rõ, nói nhiều mới ghi nhận tiến bộ, cha mẹ rất dễ bỏ lỡ những thay đổi quan trọng đang diễn ra trong não bộ và hành vi giao tiếp của con – đặc biệt trong thời điểm vàng can thiệp trẻ chậm nói.

Ngôn ngữ là kết quả – không phải điểm khởi đầu

Trong phát triển điển hình cũng như trong can thiệp sớm cho trẻ chậm nói, trẻ tự kỷ hay trẻ có rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), ngôn ngữ lời nói không xuất hiện một cách ngẫu nhiên. Lời nói chỉ hình thành khi trẻ đã:

• Có nhu cầu giao tiếp
• Hiểu rằng giao tiếp mang lại ý nghĩa
• Cảm thấy an toàn khi kết nối với người khác

Vì vậy, tại AutismBS, trị liệu viên không vội hỏi “trẻ nói được bao nhiêu từ”, mà tập trung quan sát trẻ đang giao tiếp với thế giới bằng cách nào. Đây chính là cách đánh giá tiến bộ đúng bản chất và phù hợp với khoa học phát triển.

Giao tiếp mắt và chú ý chung được cải thiện

Giao tiếp mắt và chú ý chung là nền tảng của mọi hình thức giao tiếp xã hội. Khi trẻ:

• Nhìn vào người đối diện để chờ phản hồi
• Chia sẻ sự chú ý vào cùng một đồ vật hoặc hoạt động
• Chủ động nhìn khi cần hỗ trợ

=> Điều này cho thấy trẻ đã bắt đầu kết nối xã hội, thay vì chỉ phản ứng thụ động với môi trường. Ở trẻ chậm nói và trẻ ADHD, đây là dấu hiệu tiến bộ rất quan trọng, thường xuất hiện trước khi lời nói hình thành.

Trẻ có phản hồi mang chủ đích dù chưa dùng lời nói

Một dấu hiệu tích cực khác là khi trẻ bắt đầu tham gia vào vòng giao tiếp hai chiều. Trẻ có thể:

• Quay đầu khi được gọi tên
• Dùng ánh mắt, cử chỉ hoặc âm thanh để đáp lại
• Biết chờ đến lượt khi chơi hoặc tương tác

=> Dưới góc nhìn trị liệu, đây là bước chuyển lớn từ trạng thái “không giao tiếp” sang “đang giao tiếp”. Với trẻ có rối loạn tăng động giảm chú ý, khả năng phản hồi có chủ đích còn cho thấy sự cải thiện về chú ý và kiểm soát hành vi.

Trẻ bắt đầu chủ động tìm đến người khác

Một trẻ đang tiến bộ sẽ không chỉ phản ứng, mà dần trở nên chủ động trong giao tiếp:

• Kéo tay người lớn khi cần giúp đỡ
• Đưa đồ để nhờ hỗ trợ
• Tìm kiếm tương tác trong các tình huống quen thuộc

=> Điều này chứng tỏ động lực giao tiếp đã hình thành. Khi trẻ nhận ra rằng giao tiếp mang lại kết quả tích cực, não bộ mới sẵn sàng đầu tư cho việc phát triển ngôn ngữ lời nói – đặc biệt nếu trẻ đang được can thiệp đúng trong thời điểm vàng can thiệp trẻ chậm nói.

Khả năng bắt chước được cải thiện rõ rệt

Bắt chước là kỹ năng trung gian giữa hiểu và nói. Khi trẻ:

• Bắt chước hành động của người khác
• Bắt chước cách chơi
• Bắt chước các âm thanh đơn giản

=> Điều này cho thấy trẻ đã học được cách quan sát – ghi nhớ – tái hiện, nền tảng cốt lõi để hình thành lời nói sau này. Trẻ chưa có kỹ năng bắt chước thường gặp rất nhiều khó khăn trong phát triển ngôn ngữ, kể cả ở nhóm trẻ ADHD.

Nghe hiểu phát triển trước khi trẻ nói

Tại Hệ thống giáo dục đặc biệt AutismBS, chuyên môn luôn phân biệt rõ giữa:

• Trẻ chưa nói
• Và trẻ không hiểu

Nếu trẻ có thể:

• Làm theo các chỉ dẫn quen thuộc
• Phản ứng phù hợp với ngữ cảnh
• Hiểu tình huống giao tiếp

=> Điều đó cho thấy ngôn ngữ tiếp nhận đang phát triển tốt. Lời nói không mất đi, mà chỉ chưa đến thời điểm xuất hiện.

Cảm xúc và hành vi của trẻ ổn định hơn

Một yếu tố rất quan trọng nhưng thường bị bỏ qua là trạng thái cảm xúc. Khi trẻ:

• Ít né tránh tương tác
• Giảm hành vi ăn vạ, chống đối
• Dễ hợp tác hơn trong các hoạt động

=> Điều này cho thấy hệ thần kinh của trẻ đang dần ổn định. Với trẻ có rối loạn tăng động giảm chú ý, sự ổn định cảm xúc và hành vi chính là điều kiện cần để việc học và phát triển ngôn ngữ diễn ra hiệu quả.

Vì sao trị liệu viên không vội thúc ép lời nói?

Trong thực hành chuyên môn, việc ép trẻ nói khi nền tảng chưa đủ có thể:

• Khiến trẻ né tránh giao tiếp
• Gia tăng hành vi chống đối
• Làm ngôn ngữ trở nên máy móc, không có chức năng

Ngược lại, khi nền tảng giao tiếp được xây dựng vững chắc, lời nói sẽ xuất hiện đúng thời điểm và mang ý nghĩa thực sự.

Kết luận

Những dấu hiệu như giao tiếp mắt, phản hồi có chủ đích, chủ động tương tác, bắt chước, nghe hiểu và ổn định cảm xúc đều là những cột mốc phát triển quan trọng, cho thấy trẻ đang tiến bộ dù chưa nói nhiều.

Sự kiên trì, hiểu đúng trình tự phát triển và lựa chọn phương pháp phù hợp trong thời điểm vàng can thiệp trẻ chậm nói chính là chìa khóa giúp trẻ – bao gồm cả trẻ có rối loạn tăng động giảm chú ý – từng bước mở ra cánh cửa giao tiếp và ngôn ngữ.

Tham khảo thêm: Thời điểm vàng can thiệp trẻ chậm nói: cha mẹ cần biết trước khi quá muộn

Nếu cha mẹ đang tìm một tài liệu thực hành dễ áp dụng tại nhà, bộ sách “10 Tuần Cùng Con Bứt Phá Ngôn Ngữ” sẽ là người bạn đồng hành phù hợp. Cha mẹ có thể tham khảo các link báo dưới đây: 

• Báo phụ nữ Việt Nam: Cha mẹ - nhà trị liệu đầu tiên và quan trọng nhất của trẻ tự kỷ
• Báo lao động trẻ: Cẩm nang giúp cha mẹ trở thành nhà trị liệu đầu tiên của trẻ tự kỷ 
• Báo giáo dục và thời đại: Lộ trình đồng hành với trẻ tự kỷ chậm nói tại nhà 

HỆ THỐNG GIÁO DỤC ĐẶC BIỆT AUTISMBS

• Hotline: 0857 022 728 / 0382 616 565
• Email: info@autismbs.com
• Website: www.autismbs.com/www.giaoductretuky.vn