Sai lầm khi dạy trẻ chậm nói tại nhà khiến con chậm tiến bộ

Điều đáng nói là đôi khi vấn đề không nằm ở việc cha mẹ chưa đủ cố gắng, mà nằm ở cách dạy chưa phù hợp với nhu cầu phát triển của trẻ.

Không phải trẻ chậm nói nào cũng giống nhau. Có trẻ chỉ chậm phát triển ngôn ngữ, nhưng cũng có trẻ gặp khó khăn về giao tiếp xã hội, nhận thức, chú ý hoặc thuộc nhóm rối loạn phát triển như tự kỷ, ADHD. Vì vậy, trước khi tìm cách “dạy con nói”, cha mẹ cần hiểu vì sao con chậm nói và con đang cần hỗ trợ kỹ năng nào.

7 sai lầm khi dạy trẻ chậm nói tại nhà

Ép trẻ nói thay vì tạo nhu cầu giao tiếp

“Con nói mẹ đi!”

“Nói bóng!”

“Con nói lại nào!”

Đây là cách nhiều cha mẹ áp dụng khi dạy trẻ chậm nói tại nhà.

Tuy nhiên, nếu trẻ chưa có nhu cầu hoặc chưa biết cách giao tiếp, việc liên tục yêu cầu trẻ lặp lại từ có thể khiến hoạt động tương tác trở thành một “bài kiểm tra”.

Thay vì bắt trẻ nói, cha mẹ nên tạo tình huống để trẻ muốn giao tiếp.

Ví dụ, khi trẻ muốn lấy quả bóng, cha mẹ có thể giữ bóng trong tầm nhìn của trẻ, chờ trẻ nhìn, chỉ tay hoặc phát âm rồi làm mẫu:

“Bóng.”
“Con muốn bóng.”
“Lấy bóng.”

Mục tiêu ban đầu không nhất thiết phải là một câu hoàn chỉnh. Một ánh mắt, cử chỉ, âm thanh hay từ đơn có chủ đích đều có thể là bước tiến trong giao tiếp.

Hỏi trẻ quá nhiều

“Đây là con gì?”

“Con gì đây?”

“Màu gì?”

“Cái gì đây?”

“Con nói đi!”

Nếu một buổi chơi biến thành hàng chục câu hỏi liên tiếp, trẻ có thể dần mất hứng thú tương tác.

Với trẻ chậm nói, cha mẹ nên tăng ngôn ngữ mẫu thay vì chỉ đặt câu hỏi.

Ví dụ khi trẻ chơi ô tô:

“Ô tô.”
“Xe chạy.”
“Xe đỏ.”
“Bíp bíp!”
“Xe đi.”
Sau đó chờ trẻ phản hồi.

Cách này giúp trẻ nghe được cách sử dụng từ trong ngữ cảnh thực tế, thay vì chỉ học cách trả lời câu hỏi.

Chỉ tập trung vào số lượng từ

Một sai lầm khác là cha mẹ quá chú ý đến việc:

“Hôm nay con nói được bao nhiêu từ?”

Trong khi khả năng ngôn ngữ của trẻ không chỉ được thể hiện qua số lượng từ.

Cha mẹ cũng cần quan sát:

• Trẻ có hiểu lời người khác không?
• Có chủ động giao tiếp không?
• Có biết yêu cầu không?
• Có biết từ chối không?
• Có bắt chước không?
• Có biết chia sẻ sự chú ý không?
• Có sử dụng lời nói đúng hoàn cảnh không?

Một trẻ nói được nhiều từ nhưng chỉ lặp lại lời người khác có thể vẫn gặp khó khăn về giao tiếp chức năng.

Ngược lại, một trẻ mới chỉ sử dụng vài từ nhưng biết chủ động yêu cầu, tương tác và tiến bộ đều đặn cũng là tín hiệu cần được ghi nhận.

Cho trẻ xem điện thoại để “học nói”

Các video dạy màu sắc, con vật, chữ cái hay từ vựng có thể rất hấp dẫn trẻ.

Nhưng xem video không thể thay thế tương tác hai chiều với người thật.

Ngôn ngữ phát triển thông qua việc trẻ nhìn, nghe, bắt chước, chờ lượt, phản hồi và sử dụng ngôn ngữ trong tình huống thực tế.

Vì vậy, thay vì để trẻ xem một video nhiều lần với mục đích học thuộc từ, cha mẹ có thể tận dụng chính những hoạt động đời thường:

• Ăn cơm → học từ về thức ăn.
• Tắm → học từ về nước, xà phòng, rửa.
• Đi siêu thị → học từ về đồ vật.
• Chơi ô tô → học từ về xe, chạy, dừng, đi.

Những tình huống như vậy tạo ra cơ hội để trẻ hiểu và sử dụng ngôn ngữ có mục đích.

Dạy trẻ theo một công thức giống nhau

Mỗi trẻ chậm nói có một hồ sơ phát triển khác nhau. Có trẻ:

• Hiểu tốt nhưng ít nói.
• Nói được từ nhưng không ghép câu.
• Nói nhiều nhưng không biết giao tiếp phù hợp.
• Chậm nói kèm khó khăn về tương tác.
• Chậm nói kèm tăng động, giảm chú ý.
• Có biểu hiện liên quan đến rối loạn phổ tự kỷ.

Vì vậy, không nên áp dụng một bài tập cho tất cả trẻ.

Theo thông tin AutismBS chia sẻ, đánh giá trẻ cần xem xét nhiều lĩnh vực như ngôn ngữ, giao tiếp, nhận thức, hành vi và kỹ năng xã hội, từ đó xây dựng định hướng hỗ trợ phù hợp với từng trẻ.

Đây cũng là lý do cha mẹ không nên chỉ tìm kiếm “bài tập cho trẻ chậm nói” rồi áp dụng máy móc tại nhà.

Chờ con tự nói vì nghĩ “trẻ con trai thường nói muộn”

“Bố ngày xưa cũng 3 tuổi mới nói.”

“Anh của bé cũng nói muộn.”

“Cứ cho con thêm thời gian.”

Đây là tâm lý khiến nhiều gia đình bỏ lỡ cơ hội đánh giá trẻ sớm.

Thực tế, không phải mọi trẻ nói muộn đều tự kỷ, và cũng không thể kết luận trẻ có vấn đề chỉ dựa vào việc nói ít. Tuy nhiên, nếu trẻ chậm nói đi kèm khó khăn về giao tiếp xã hội, hành vi hoặc các lĩnh vực phát triển khác, việc đánh giá chuyên môn là rất cần thiết.

Quan trọng hơn, đánh giá sớm không đồng nghĩa với việc gắn nhãn cho trẻ.

Mục tiêu của đánh giá là tìm hiểu:

“Con đang gặp khó khăn ở đâu và cần hỗ trợ điều gì?”

Chỉ luyện nói mà không quan tâm đến kỹ năng nền tảng

Muốn trẻ nói tốt hơn, đôi khi cha mẹ cần quay lại những kỹ năng cơ bản hơn.

Ví dụ: Chú ý → bắt chước → tương tác → hiểu lời → giao tiếp có chủ đích → từ đơn → cụm từ → câu.

Nếu trẻ chưa biết chú ý đến người giao tiếp, khó bắt chước hoặc không có nhu cầu chia sẻ, việc bắt trẻ học hàng chục từ mới mỗi ngày có thể không mang lại hiệu quả như mong muốn.

Vì vậy, can thiệp trẻ chậm nói không đơn thuần là dạy trẻ phát âm.

Đó là quá trình hỗ trợ nhiều kỹ năng liên quan đến giao tiếp và phát triển.

Thời điểm vàng can thiệp trẻ chậm nói: Có nên chờ thêm?

Một trong những từ khóa được nhiều phụ huynh tìm kiếm là thời điểm vàng can thiệp trẻ chậm nói.

Cha mẹ thường đặt câu hỏi: “Bao nhiêu tuổi thì cần can thiệp?”

Thực tế, không nên chỉ dựa vào một mốc tuổi duy nhất để quyết định.

Nếu cha mẹ nhận thấy trẻ có dấu hiệu chậm nói, ít giao tiếp hoặc có khó khăn phát triển, việc đánh giá càng sớm càng giúp gia đình hiểu rõ nhu cầu của trẻ sớm hơn.

AutismBS cũng nhấn mạnh rằng chậm nói có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau và đánh giá toàn diện là bước quan trọng trước khi xây dựng chương trình hỗ trợ.

Đặc biệt, cha mẹ nên chủ động tìm kiếm hỗ trợ khi trẻ:

• Ít hoặc không có từ có nghĩa.
• Khó hiểu lời nói.
• Không chủ động giao tiếp.
• Chủ yếu kéo tay người lớn để lấy đồ.
• Ít giao tiếp mắt.
• Không hoặc ít chỉ tay.
• Khó bắt chước.
• Ít tương tác với người khác.
• Có hành vi lặp lại.
• Mất những kỹ năng trước đây đã có.

Chậm nói có phải tự kỷ không?

Không phải. Đây là điều cha mẹ cần hiểu rõ.

Chậm nói có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân, trong đó có chậm phát triển ngôn ngữ, khó khăn về nghe, rối loạn ngôn ngữ, khó khăn phát triển hoặc rối loạn phổ tự kỷ.

Điểm cần quan sát không chỉ là: “Con nói được bao nhiêu từ?”

Mà còn là: “Con có muốn giao tiếp với người khác không?”

Ví dụ, nếu trẻ ít nói nhưng vẫn:

• Chủ động tương tác.
• Biết chỉ tay.
• Biết chia sẻ niềm vui.
• Hiểu lời.
• Bắt chước.
• Thích chơi cùng người khác.

Thì bức tranh phát triển có thể rất khác so với trẻ vừa chậm nói vừa có khó khăn rõ rệt về giao tiếp xã hội.

Vì vậy, không nên tự chẩn đoán trẻ chỉ dựa trên một vài dấu hiệu.

Khi nào cần dịch vụ can thiệp sớm trẻ tự kỷ?

Nếu trẻ có biểu hiện chậm nói kèm khó khăn về giao tiếp xã hội, hành vi lặp lại, khả năng tương tác hoặc các lĩnh vực phát triển khác, cha mẹ nên tìm kiếm đánh giá chuyên môn.

Trong những trường hợp trẻ có nhu cầu hỗ trợ liên quan đến rối loạn phổ tự kỷ, dịch vụ can thiệp sớm trẻ tự kỷ có thể giúp xây dựng mục tiêu phù hợp với khả năng hiện tại của trẻ.

Điều quan trọng là chương trình không nên chỉ tập trung vào việc: “Làm sao để con nói được?”

Mà cần hướng đến những mục tiêu rộng hơn:

• Phát triển giao tiếp.
• Hiểu ngôn ngữ.
• Tăng khả năng tương tác.
• Phát triển kỹ năng xã hội.
• Hỗ trợ hành vi.
• Phát triển nhận thức.
• Tăng khả năng tự lập.
• Giúp trẻ sử dụng kỹ năng trong đời sống thực tế.

Theo định hướng được AutismBS công bố, hệ thống tập trung vào phát triển ngôn ngữ, giao tiếp, kỹ năng xã hội, khả năng tự lập và những năng lực cần thiết để trẻ từng bước hòa nhập cuộc sống.

AutismBS – Đồng hành cùng trẻ chậm nói và trẻ rối loạn phát triển

Với trẻ chậm nói, điều cha mẹ cần không chỉ là một nơi “dạy trẻ nói”, mà là đội ngũ có khả năng đánh giá đúng vấn đề và xây dựng mục tiêu phù hợp với từng trẻ.

AutismBS hiện giới thiệu các chương trình giáo dục đặc biệt dành cho trẻ chậm nói, trẻ tự kỷ, trẻ tăng động giảm chú ý và những trẻ có nhu cầu phát triển khác. Hệ thống hiện công bố các cơ sở tại Hà Nội và Phú Thọ trên website chính thức.

Đội ngũ chuyên gia của AutismBS tập trung vào các lĩnh vực như đánh giá ngôn ngữ, giao tiếp, hành vi và phát triển kỹ năng cho trẻ. Hệ thống cũng nhấn mạnh sự phối hợp giữa chuyên gia, gia đình và môi trường học tập để trẻ có thể ứng dụng kỹ năng ngoài phòng can thiệp.

Đặc biệt, Thạc sĩ Đỗ Thị Hà, người được AutismBS giới thiệu với chuyên môn về công tác xã hội trong can thiệp sớm trẻ tự kỷ, là một trong những nhân sự chuyên môn được hệ thống giới thiệu tới phụ huynh.

Bên cạnh đó, AutismBS cũng có hoạt động đào tạo và hợp tác chuyên môn với các chuyên gia trong lĩnh vực giáo dục đặc biệt, trong đó có chuyên gia Nhật Bản Saitou Ukai và các chuyên gia liên quan đến đánh giá, can thiệp trẻ rối loạn phát triển.

Cha mẹ nên làm gì khi con chậm nói?

Nếu con đang chậm nói, cha mẹ có thể bắt đầu từ 4 bước:

• Bước 1: Quan sát: Ghi nhận khả năng nói, hiểu, giao tiếp, chơi và tương tác của trẻ.
• Bước 2: Tạo môi trường giao tiếp: Tăng tương tác trực tiếp, giảm việc ép trẻ học thuộc từ.
• Bước 3: Không tự chẩn đoán: Chậm nói không đồng nghĩa với tự kỷ.
• Bước 4: Đánh giá khi có dấu hiệu đáng lo: Nếu trẻ chậm tiến bộ hoặc có thêm khó khăn về giao tiếp, hành vi, chú ý hay phát triển, hãy tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên gia.

Kết luận

Sai lầm khi dạy trẻ chậm nói tại nhà thường không nằm ở việc cha mẹ thiếu cố gắng, mà ở việc chưa hiểu đúng nhu cầu phát triển của trẻ.

Ép trẻ nói, hỏi quá nhiều, cho trẻ xem video để học, chỉ chú trọng số lượng từ hoặc chờ đợi quá lâu đều có thể khiến quá trình hỗ trợ trở nên kém hiệu quả.

Điều quan trọng nhất là hiểu trẻ trước khi dạy trẻ.

Nếu con chậm nói, ít giao tiếp hoặc có dấu hiệu phát triển bất thường, cha mẹ không nên quá hoang mang nhưng cũng không nên chủ quan. Đánh giá đúng và hỗ trợ phù hợp có thể giúp gia đình xác định rõ hướng đi tiếp theo.

AutismBS hướng tới đồng hành cùng trẻ và gia đình trong lĩnh vực giáo dục đặc biệt, với các chương trình hỗ trợ trẻ chậm nói, tự kỷ, tăng động giảm chú ý và các khó khăn phát triển khác.

👉 Phụ huynh có thể liên hệ AutismBS để được tư vấn về đánh giá và định hướng can thiệp phù hợp với tình trạng của trẻ.